پرده و رنگ

2008-06-18T10:37:00.002+04:30

براي چهارده سال با هم بودنمان

به تو باور دارم
به كوچ ابديمان از سرزمين وهم آلود تنهايي
به دستانت كه هدايتگر منند در كوره راههاي هراس انگيز نااميدي
به تو باور دارم
به شكوه شگفت انگيزعشقمان
به رنگين كمان دلفريب نگاهت كه باز نمي ماند از درخشش در آسمان تيره و تار دلتنگي
به تو باور دارم
به پايداري باروي سرفراز دوستيمان
به وسعت روحت كه به ظرافت بلور است و به محكمي الماس
به تو باور دارم
...

2008-05-08T06:41:00.005+04:30

ريشه هاي ارزشي ما و همجنسگرايي

خيلي وقتها اين كه چرا رفتاري يا عقيده اي آزارمان مي دهد بخوبي قابل تجزيه تحليل است ولي مواردي نيز وجود دارند كه برخورد يا رفتاري ما را بشدت آزار مي دهد ولي قادر نيستيم بخوبي بيان كنيم كه نكاتي كه دشمني و نارضايتي ما را برانگيخته اند كدامند. بعنوان مثال براي ناپسند دانستن دروغگويي مي توان دلايل بسياري برشمرد كه با منطق امروزي قابل پذيرش باشند:
1-در جامعه اي كه مردم هم دروغ مي گويند هر مبادله اي نا ممكن است (شامل كالاها و خدمات مادي و معنوي)
2-دروغگويي موجب سلب اعتماد مشتريان شده و به فروش كالاها و خدمات لطمه مي زند.
3-دروغگويي با از بين بردن اعتبار افراد، معاملات اعتباري را خدشه دار مي كند.
4-با از بين بردن اعتماد مقابل به افراد صدمات روحي رواني وارد مي كند (در خانواده و اجتماع)
…
بهمين ترتيب مي توان دلايل بيشماري براي ناپسند دانستن دزدي،‌ قتل، تجاوز، زنداني كردن بي دليل افراد و … برشمرد.

پاره اي اوقات نمي توانيم به وضوح بيان كنيم چرا رفتاري ما را آزار مي دهد و در اين موارد تنها پاسخي كه به ذهنمان مي رسد اين است كه "من اين رفتار را نمي پسندم". توضيح اين امر كمي پيچيده است ولي غير ممكن نيست.
آيينها و سنتهاي بسياري هستند كه ما بدون دانستن چراييشان به آنها پايبند هستيم. بعنوان مثال:
نياكان ما اعتقاد داشتند كه هنگامي كه سال كهنه پايان مي يابد روح مردگان ما براي آگاهي از وضعيت زندگان به زمين باز مي گردند بدين ترتيب زندگان خانه هاي خود را پاكيزه، مي كنند، لباس نو مي پوشند و دور هم جمع مي شوند كه مردگان را شاد كنند. چند هزار سال بعد ما هنوز نوروز را تقريبا به همان شكل جشن مي گيريم ولي نه به همان دلايل، بلكه به دلايلي كه با منطق امروزي سازگارند چرا كه از ديدگاه ما:
1-خانه تكاني آخر سال ضروري و مفيد است
2-ديدن اقوام و آشنايان دلگرمي بخش است.
3-چيدن سفره هفت سين با گل و سبزه زيبا و روحنواز است و …

همچنين در بسياري از فرهنگهاي باستاني و حتي قبيله اي ازدواج با محارم ناپسند شمرده مي شده. امروز اين ضد ارزش فارغ از هر توجيهي كه در گذشته داشته، با توجه به دستاوردهاي علم ژنتيك با شدت بيشتري ضد ارزش شمرده مي شود.

از شروع نقد سيستم حكومتي پادشاهي و زير سوال بردن آن بيش از 4 قرن مي گذرد. ولي هنوز در بعضي از كشورها پادشاهان حكمراني مي كنند ولي اهميت و اعتبارشان از بين رفته و بيشتر شان دخالتي در اداره امور كشور ندارند.

بدين ترتيب بنظر مي رسد اگر ارزش يا عقيده اي را بتوان با نيازهاي روز جامعه تطبيق داد و برهانهايي در دفاع از آن اقامه كرد كه در سيستم فكري روز جامعه قابل پذيرش باشند، آن ارزش يا عقيده دوام مي يابد و در غير اينصورت نابود مي شود ولي اين نابودي بدليل لختي انسانها در برابر تغيير،‌ ممكن است چندين دهه يا قرن بطول انجامد چرا كه ابتدا نخبگان جامعه سر ناسازگاري با آن عقيده بر مي دارند و سپس آن مخالفت به سطوح پايينتر جامعه انتقال مي يابد و به مرور زمان هنگامي كه اكثريت جامعه ايده مزبور را غير منطقي بيابند آن ارزش به ضد ارزش تبديل خواهد شد يا اهميت خود را از دست خواهد داد.
بي تفاوتي روز افزون جوامع مدرن به مساله همجنسگرايي و عدم موضع گيري اخلاقي در برابر آن نيز ريشه در تحولات تاريخي اجتماعي دارد. همجنسگرايي در جامعه سنتي به سست شدن خانواده كه مهمترين نهاد تشكيل دهنده چنين جامعه اي است مي انجامد و اگر گسترش يابد نتيجه آن كاهش جمعيت و در نتيجه نيروي كار جامعه سنتي است. که اين امر با پيشرفت روشهای باروری مصنوعي موضوعيت خود را از دست می دهد. در جامعه سنتي پدر يا نان آور خانواده وظيفه تامين نيازهاي مادي و مادر وظيفه نگهداري از فرزندان را برعهده دارد و در جامعه هاي مدرن بخصوص جامعه هاي اروپايي با پيشينه سوسياليستي، در صورت فروپاشي خانواده اين وظيفه بر عهده دولت و سيستمهاي تامين اجتماعي است. كشورهاي اسكانديناوي نمونه خوبي اند كه در آنها در کنار سيستم تامين اجتماعی پيشرفته و سيستم حکومتی بسيار دمکراتيک همجنسگرايان از حقوق اجتماعی و انسانی مساوی برخوردارند.

بنظر می رسد با بازتعريف مفاهيمی چون ازدواج، همسری و خانواده نگاه به مساله همجنسگرايي نيز دستخوش تغييراتی اساسی شده است و اين نگاه جديد از جوامع مدرن به جوامع سنتی آرام آرام انتقال پيدا خواهد کرد و البته شايد از نظر الويت بعد از حقوق زنان و آزاديهای فردی و سياسی به آن پرداخته خواهد شد.

2008-05-04T17:43:00.000+04:30

كشتن مرغ مقلد و اخلاق عملي

هنگامي كه سخن از قهرمان آمريكايي به ميان مي آيد اولين تصويري كه در ذهن ما شكل مي گيرد انساني است شگفت انگيز با تواناييهاي عجيب و غريب كه يك تنه در برابر دشمناني ماورايي و خبيث مي ايستد و در تلاشي قهرمانانه دنيا را نجات مي دهد. بيشتر قهرمانهاي هاليوودي حتي اگر سوپرمن نباشند اغلب وكيل، پليس،‌ پزشك، ورزشكار يا گانگستري خبره و موفق اند كه در ماجرايي هيجان انگيز درگير شده اند. متاسفانه اين قهرمان پردازي فانتزي اغلب توجه مخاطبان را از نقاط قوت فرهنگ آمريكايي و ارزشهايي كه ساختار اجتماعي جامعه آمريكا را پايدار نگهداشته اند، منحرف مي كند. يكي از اين نقاط قوت ساختاري، سيستم قضايي مستقل و قدرتمند آمريكا است. سيستمي كه از به نسبت از نفوذ لابيهاي سياسي بركنار است و مي تواند حتي مشهورتري ترين سياستمداران را به پاي ميز محاكمه بكشد.
اتيكوس فينچ*، شخصيت مركزي كتابي "كشتن مرغ مقلد" اثر هارپرلي، انسان برجسته اي است كه مجموعه اي از ارزشهاي مثبت ساختاري فرهنگ آمريكا را به تصوير مي كشد.
او وكيل دعاوي و نماينده قانون است و هنگامي كه به زادگاهش مي كمب باز ميگردد تنها چيزي كه با خود همراه دارد كتاب قانون ايالت آلاباماست.
اتيكوس به ريشه ها و سنت هايش وابسته است. به شهر مادريش باز مي گردد چرا كه اغلب ساكنان شهر با او پيوند خانوادگي دارند، همه او را مي شناسند و او همه را مي شناسد و در شهر زادگاهش حتي اگر دورافتاده و كم تحرك باشد احساس راحتي مي كند.
در عين پيوند با ريشه هايش اسير آنها نيست و مي تواند در موقع لزوم در عين شناخت سنتها به نقد آنها بپردازد. در عين اينكه اين كه عادات و خلق و خوي عمومي ساكنان مي كمب و چرايي آنها را بخوبي مي شناسد و مي تواند رفتارهاي همشهريانش را تجزيه تحليل كند اجازه نمي دهد اين عادات بر سبك و ارزشهاي حاكم بر زندگي وي تاثير بگذارند. بهمين خاطر است كه فرزندانش را مطابق ارزشهايي كه به آنها معتقد است تربيت كرده ولو اين كه روش تربيتي اش به مذاق خواهر سنتي و همسايگانش خوش نيايد و ابايي ندارد كه او را رفيق كاكاسياه ها بخوانند چرا كه به تساوي انسانها فارغ از رنگشان با تمام وجود معتقد است.
شنونده خوبي است كه مي تواند با دقت كلام فرزندانش را بدون دادن پند و اندرز تا آخر گوش كند و در مورد آنها با انصاف و عدالتي كه شان قانون است قضاوت كند.
قضاوتش راجع به اطرافيانش مثبت است و به نقاط قوت آنها احترام ميگذارد، به سختكوشي خانواده كانينگهام درعين زمختي و اخلاق روستاييشان، به شجاعت و عزت نفس خانم دوبوز در مبارزه اش با اعتياد در عين بدخلقي و اخلاق غير قابل تحملش.
او قهرمان نيست، ‌بيانيه اخلاقي صادر نمي كند و تنها باري كه از گناه حرف مي زند هنگامي است كه به فرزندش در بكار نبردن تفنگ شكاري براي"كشتن مرغ مينا" هشدار مي دهد. وي در عين پرهيز از قضاوت كردن ديگران سعي مي كند اصولي را كه به آنها پايبند است در زندگي شخصي خود اجرا كند. او دورو نيست و چيزي براي پنهان كردن از مردم ندارد و زندگي داخل و خارج خانه اش يكي است.
اتيكوس انساني معمولي است، سوپرمن نيست. چمانش نزديك بين است و عينك مي زند. تفريحاتش با تفريحات اكثر مردان مي كمب متفاوت است. ويسكي نمي نوشد، پوكر بازي نمي كند، به تيراندازي بي علاقه است و حتي فرزندانش نمي دانند كه در جواني بهترين تيرانداز مي كمب بوده است. وي از خشونت بيزار است، با كسي زد و خرد نمي كند. دعواهاي قضايي ساده اي را حل و فصل مي كند و خيلي وقتها بجاي دستمزد از موكلانش مايحتاج خانه مي پذيرد. او قهرماني نيست كه مجبور باشد با نيروهاي عجيب و غريبي مبارزه كند يا در دعواهاي جنجالي به عنوان يك وكيل مدافع باهوش و استثنايي ايفاي نقش كند ولي هنگامي كه زمان آزمون واقعي مي رسد عقب نمي نشيند و مسئوليت مي پذيرد، حتي اگر تمام اهالي مي كمب هم با او مخالف باشند چرا كه معتقد است در زندگي حرفه اي افراد موقعيتهايي نادر پيش مي آيند كه در آنها كنار كشيدن و جا زدن سرانجامش از بين رفتن آسودگي وجدان انسان تا آخر عمر است. او مسئوليت دفاع از تيم رابينسون را مي پذيرد چرا كه به بي گناهي اش معتقد است و با اين كه مطمئن است تلاشش منجر به تبرئه وي نخواهد شد، چرا كه تفكر سنتي نژاد پرستانه حاكم در اجتماع بسته مي كمب انقدر قوي است كه تبرئه شدن سياه پوستي توسط هيئت منصفه را به قيمت محكوميت يك سفيد پوست تقريبا غير ممكن مي سازد، حاضر است ننگ شكست در محكمه را بپذيرد ولي بتواند بعنوان انسان جلوي فرزندانش سربلند باشد. اتيكوس نمي خواهد مثل اكثر قهرمانان هاليوودي دنيا را نجات دهد و راضي است به اين كه توانسته وجدان هيات منصفه را قلقلك دهد و آنها را چندين ساعت به فكر كردن وا دارد. او در مجموع انساني خوشبين و اهل عمل است و از كيفيت نتيجه اي كه گرفته راضي است حتي اگر كميت آن ناچيز باشد.

*:اين كتاب برنده جايزه پوليتزر سال 1960 است و از آن يك برداشت سينمايي هم با شركت گريگوري پگ ساخته شده است.

2008-04-20T12:18:00.002+04:30

يادداشتي بر پست ماناي عزيزبا عنوان "روياهاي كودك درون"

بنظر من تو دنيای جانداران وقتی کمبودی پيش می آد که بايد سرش رقابتی صورت بگيره مثل کمبود غذا, جفت يا امثال اون خشونت بين حيوانات رخ می ده يعنی حيوانات يا برای دفاع از خودشون يا برای حفظ بقای خودشون دست به خشونت می زنن. خيلی بندرت پيش می آد که حيوان وحشی اگر گرسنه نباشه به حيوون ديگری حمله کنه. در دنيای آدمها اين اعمال خشونت شکل بسيار پيچيده تری پيدا کرده و از مساله حفظ بقا فراتر رفته و بيشتر به ساختارهای مالكيت، قدرت و توليد ثروت پيوند خورده. يعني آدمهايي كه در يك ساختار قدرت مثل خانواده يا دولت صاحب امتيازاتي هستند (چه مادي چه معنوي) حاضر نيستند اون امتيازات رو از دست بدن و براي حفظ اونا حاضرن به هر شيوه اي ولو خشن وغير انساني دست بزنن و اونهايي هم كه در رده هاي پايين جامعه هستند چون مي خوان به امتيازات لايه هاي بالاتر دست پيدا كنند خودشون رو مجاز مي دونن كه به هر روشي متوسل بشن. حالا اگه جامعه مدني و قانونمند باشه و براي اين اعمال خشونتها سيستمهاي كنترلي وضع كرده باشه طبيعيه كه كنترل خشونت و مجازات اون آسونتر مي شه. ولي براي حذف خشونت از روابط اجتماعي به يك كار عظيم فرهنگي نيازه و مجازات و تنيبه هم فقط تا حدي جواب ميده. بعنوان مثال در جامعه قانونمندي مثل آمريكا كه ميشه از كوچكترين صدمه و آزار روحي شكايت كرد مي بينيم كه هر چند وقت يكبار يك دانش آموز تفنگ دستش مي گيره و همكلاسي هاشو مي كشه. چرا كه ارزشهايي در جامعه سوپر سرمايه داري آمريكا وجود داره كه بيشتر از مهار خشونت مهمن. اون ارزشها عبارتند از اول از همه مالكيت بعدش رقابت براي بدست آوردن بالاترين سود. مثلا يك كمپاني فيلمسازي يا بازي كامپيوتري كه محصولي توليد مي كنه كه خشونت رو ترويج مي كنه زيرش كافيه يك رده بندي سني ذكر كنه و اونوقت هيچ پدر و مادري نمي تونه از اون شكايت كنه كه چرا محصولش باعث شده بچش خشن بشه. چونكه قانون به پدر و مادر مي گه مي خواستي اون فيلمو نخري بچت ببينه و نمي تونه وقتي محصولي سود آوره جلوي توليدشو بگيره و اگر خلاف اين باشه اونوقت مي شه جامعه اخلاقي ما كه باز هركس با توجه به منافع لحظه اي خودش تعيين مي كنه كه چه محصولي بايد توليد شه و چي بايد ممنوع شه.
برا حفظ مالكيت هم قانون آمريكا تو خيلي از ايالتها به شهرونداش اجازه مي ده اسلحه شخصي داشته باشن و به هر كسي وارد قلمروشون مي شه تير اندازي كنند. حالا اين كه چرا آمريكا دست به ترويج فرهنگ صلح طلبي و مخالفت با خشونت نمي زنه باز هم بر مي گرده به منافع كارتلهاي بزرگ نفت و اسلحه كه سود سرشارشون بهش كمك مي كنه تو لابيهاي قدرت نفوذ كنند و رسانه ها رو تحت كنترل خودشون دربيارن و از تريبونهاشون مردم رو تحت عناويني چون امنيت شهروندانشون، برتري آمريكا، مسيحيت يا ... براي جنگيدن و كشتن كساني كه ظاهرا منافع آمريكا رو تهديد مي كنن ترغيب كنند و دادگاههايي رو كه بايد خشونت رو در ابعاد بزرگ بين المللي كنترل كنند هم تحت نفوذ خودشون در بيارن. وقتي همه جاي دنيا از جرج بوش كه يه ميليون نفر آدم تو عراق به كشتن داده با عزت و احترام استقبال مي كنند پس يعني هنوز اعمال خشونت براي كسب ثروت و قدرت مورد احترامه و خريدار داره. جنگها كه طي اونا راحت چند صد هزار نفر آدم كشته مي شن نوع ديگه از تجلي حماقت بار خشونته. يك سري سياستمدار و سرمايه دار پولدار و فرصت طلب راحت توي خونه هاشون مي شينن و مردم عادي رو بسيج مي كنند كه مثل احمقها روبروي هم بايستند و به حيواني ترين اعمال دست بزنند.
تجارتهاي سياه دنيا (مخدر،‌ فحشا، كار اجباري كودكان، ...) همه يكجوري با خشونت همراهند و اينكه اين تجارتهاي سياه حجمي معادل 30% كل تجارت دنيا رو داره به اين معنيه كه نميشه خشونت رو حذف كرد يا ناديده گرفت. حالا اگه خشونت خانگي (نسبت به زنان و كودكان) كه هر روز اگه روزنامه رو باز كنيم با ليست عريض و طويلي ازنمونه هاش روبرو هستيم در نظر بگيريم مي تونيم بگيم با يه فاجعه در ابعاد جهاني روبرو هستيم.
براي همينه كه نمي شه از هنرمندا خواست كه نسبت به قضيه اي به اين حادي و فراگيري موضع نگيرند و نخوان راجع بهش صحبت كنند. البته شايد بشه گفت اگه يك پنجم مردم دنيا با خشونت دست به گريبان باشند حالا يا خشونت ناشي از فقر، خشونت دولتي يا جنگ و نسبت محصولات فرهنگي كه از خشونت صحبت مي كنند هم نبايد از يك پنجم بيشتر باشه ولي شايد وزن زشتي و پلشتي و غير قابل تحمل بودن خشونت انقدر زياده كه دغدغه اين همه فيلمساز و نويسنده شده. البته مي شه گفت حالا كه انقدر خشونت در دنيا هست ديگه چرا بايد در قالب فانتزي و تخيلي، در كارتونها و فيلمهاي كودكان هم اونو وارد كرد و مي شه بجاي اون روابط درست و انساني رو ترويج كرد.
اين كه چرا فيلمي مثل ترمينيتور انقدر فروش ميكنه بنظر من بر ميگرده به اينكه ريتم تند كارها و تخصصي تر شدن روزافزون فعاليتها در جامعه سرمايه داري باعث كسالت مردم ميشه. آدمهايي كه پيچ و مهره هاي سيستمي هستند يكنواخت، ماشيني و كسل كننده، شب كه بر مي گردند خونه لازمه آدرنالينشون بالا بره و چند ساعت با قهرمان داستان يا فيلم همذات پنداري كنند و خودشونو سوپرمن يا بتمن تصوركنند يا جاي كارآگاه نابغه يك سريال جنايي به شكار قاتلين مشغول بشن.
واقعا اميدوارم تعداد والدين باشعور تو كشور ما انقدر زياد بشه و نسلي تربيت كنن كه براي به كرسي نشوندن حرفشون اولين روشي كه بنظرشون مي رسه اعمال خشونت نباشه و اين فقط با داشتن يه اراده آهنين و تلاشي صبورانه امكانپذير مي شه.

پا نوشت: گاندي نمونه ارزشمند و قابل احتراميه كه حتي در سخت ترين شرايط براي مبارزه با دشمن حاضر نشد دست به خشونت بزنه و مطالعه افكارش در اين زمينه واقعا مفيده.

2008-04-16T12:31:00.001+04:30

به بهانه اجراي نمايش "مرغابي وحشي" اثر ايبسن در تئاتر چهارسو

شايد آنچه هنوز ما شهروندان دنياي مدرن را بخواندن رباعيات خيام يا غزليات حافظ بر مي انگيزد تلاش شگفت انگيز اين هنرمندان است در بيان شيواي دغدغه هاي فکري ازلي انسان. دغدغه هايي که شتاب سرگيجه آور علم و فناوري نيز نتوانسته است از اهميت آنها بکاهد. طرح مسائل پيچيده فلسفي در قالب ادبيات و بشکلي هنرمندانه مي تواند مخاطب نا آشنا با ادبيات تخصصي فلسفه را از اهميت موضوع بحث آگاه کند، او درگير کند و به چالش کشد. بدين ترتيب ماديگرايي و طبيعت گرايي خيام مقابل عرفان عقل گريز حافظ قرار مي گيرد و فلسفه نو افلاطوني در مثنوي معنوي مولانا به كمال جلوه گر مي شود.
بدين ترتيب شخصيت نسبي گرا و شکاک هملت و پرسشهاي هستي شناسانه اش، چالش ايوان ايليچ با حقيقت مرگ و نيستي و جدال راسکولنيکوف با وجدانش در عين باور به بيهودگي معيارهاي اخلاقي اجتماع، مخاطب امروزي را نيز به همراهي و همدلي سوق مي دهد.
در نمايشنامه مرغابي وحشي نيز موضوعي فلسفي به ياري بيان قوي هنرمند چيره دستي چون ايبسن مورد نقد و موشکافي قرار ميگيرد.
ايبسن نشان مي دهد که چگونه تعهد انساني آرمانگرا به افشاي حقيقت بنا به نداي وجدان و حس تکليف ناشي از حقيقت مطلق خوشبختي خانواده اي را که بر دروغ وخيال بنا شده يکسره ويران مي کند. ورل پير تاجر ثروتمند، در يك دعواي حقوقي تمام تقصير ها را به گردن شريك از همه جا بي خبرش كلنل اكدال مي اندازد. در نتيجه اين ماجرا اكدال به زندان مي افتد و درجه نظامي، ثروت و آبرويش را از دست مي دهد. گريگر پسر اكدال كه ترس از پدر مانع از هشدار دادنش به اكدال شده است در اثر بار تحمل ناپذير عذاب وجدان خانه پدري را ترك مي كند. هنگامي كه وي پس از پانزده سال از تبعيد خود خواسته باز مي گردد، در مي يابد که پدرش پس از فريب دادن و باردار کردن مستخدمه خانه، جينا، او را به ازدواج يالمار، پسر اكدال پير، در آورده است. يالمار بكمك ورل پير كارگاه عكاسي كوچكي براه انداخته كه با درايت و پشتكار جينا اداره مي شود و هدويك دختر نيمه بينايشان نيز كه عاشقانه يالمار را دوست دارد وقت خود را كنار پدر بزرگ مجنونش به نگهداري از مرغابي وحشي مصدومي مي گذراند كه ورل پير در شكاري ناموفق پر پروازش را شكسته است. مرغابي وحشي نماديست از زندگي بظاهر آرماني خانواده يالمار كه هم مورد سو استفاده ورل بوده و هم هديه اش و عشق بي آلايش هدويگ به آن جاني دوباره داده است. دكتر رلينگ همسايه يالمار نيز وزنه تعادل زندگي اين خانواده است چرا كه با القاي تصاويري خيالي در ذهن يالمار و اكدال پير زندگي محقر آنها را رونق بخشيده است اين تصاوير ذهني كه رلينگ آنها را "دروغهاي زندگي" (life-lies) مي نامد باعث شده است كه يالمار خود را مخترعي زبر دست بداند كه روزي شهرت و ثروتش نام اكدال را دوباره زنده خواهد كرد و اكدال پير نيز انبار محقر خانه يالمار را جنگلي پهناور مي بيند كه در آن به شكار خرس مشغول است. گريگر كه در گذشته ستايشگر يالمار جوان، زيبا، خوش مشرب و سخن پرداز بوده تاب نمي آورد كه يالمار را غرق زندگي حقيرانه اي ببيند كه بر پايه هايي دروغين بنا شده است. او بنا به "خواست ايده آل" (claim of the ideal) ماموريت و هدف خود را نجات يالمار از اين خوشبختي ظاهري گناه آلوده و چنگال دروغهاي رلينگ قرار مي دهد. گريگر مي پندارد با افشاي گذشته جينا ازدواج آنها تقديس مي شود، يالمار جوانمردانه جينا را مي بخشد و گريگر مي تواند قهرمان دوران جوانيش را دوباره در آغوش كشد. ولي يالمار اين حقيقت را تاب نمي آورد و نا اميد و افسرده مي شود. وي كه قادر به بخشش نيست هنگاميكه مي فهمد هدويك فرزند واقعي اش نيست او را نيز طرد مي كند و از خانه مي رود. گريگر كه مجذوب ايده قرباني كردن براي هدفي بزرگ است هدويك را ترغيب مي كند كه براي بازگرداندن يالمار به خانه مرغابي وحشي دلبند خود را قرباني كند ولي هدويك بجاي مرغابي وحشي خود را هدف گلوله تفنگ شكاري پدر بزرگش قرار داده و جان مي بازد. ازدواج يالمار و جينا نجات مي يابد ولي نه آنگونه كه مطلوب گريگر بوده و در ديالوگ پاياني هنگامي كه گريگر از تحول اخلاقي اتفاق افتاده در يالمار سخن مي گويد رلينگ به گريگر هشدار مي دهد كه قبل از اينكه علفهاي قبر هدويك خشك شوند يالمار پر مدعا و خود پسند براي جلب توجه و دلسوزي ديگران از دل دردمندش سخن خواهد گفت كه چقدر زود از دختركش جدا شده و اثري نيز از تحول اخلاقي در او باقي نمي ماند و هنگامي كه گريگر به رلينگ مي گويد "اگر حرف تو درست باشد پس اين زندگي بي ارزش و بيهوده است"، رلينگ در پاسخ مي گويد "زندگي بخودي خود قابل تحمل است اگر بتوانيم از دست احمقهايي مثل تو كه با "خواست ايده آلشان" ما را آزار مي دهند در امان باشيم".
شخصيت هاي نمايشنامه ايبسن نماينده چهار دوره پياپي تاريخ فكر اروپايي هستند. ورل پير صنعتگريست بورژوا و فرصت طلبي واقعگرا كه براي منافع و لذت شخصي اش خانواده اكدال را قرباني مي كند ولي براي پرهيز از بي آبرويي و جبران خطاهايش به اقدامات خير خواهانه اي نيز دست مي زند.
"از آنجا كه نظام صنعتي از نظر رومانتيكها نظام زشتي است و تلاش براي معاش شايسته روح جاويدان رومانتيكها نيست" يالمار اداره كارگاه عكاسي را بر عهده جيناي عملگرا و فراري از پيچيدگي مي گذارد و چشم خود را بر كمكهاي مالي ورل پير مي بندد و خود را در عالم خيالي اختراعاتش غرق مي كند. يالمار خيالپرداز كاريكاتوريست رومانتيك با خلق و خوي عاطفي افراطي، تند و آتشين و سرشار از جذبه. وي كه جواني بوده رعنا و خوش پوش و به قول رلينگ معتاد به گنده گويي و جا زدن افكار ديگران به جاي خود از نظر گريگر در سراشيبي سقوط غلتيده است و اثري از شكوه و افراط در شخصيتش باقي نمانده است. از نظر وي يالمار همان مرغابي وحشي زخميست كه در اعماق لجنزار غوطه ور شده و خود را سگ شكاري ورل مي پندارد كه بايد وي را از ته مرداب نجات دهد. گريگر هدف و تكليف خود را نجات يالمار از دروغهايي مي داند كه شخصيت سودايي وي را به نابودي كشانده اند{2}. وي كه نماينده اخلاق كانتي است با نيت خيرش (kantian good will) كه برآمده است از امر واجب قطعي (categorical imperative) يا به قول خودش "خواست ايده آل" آرامش زندگي يالمار را نابود مي كند{2و4}. او مي پندارد با آشوبي كه مي آفريند يالمار زندگي جديدي را آغاز مي كند، پيوندي كه بر پايه حقيقت استوار و عاري از دروغ است. او انتظار دارد نور دگرگوني را در زن و شوهر ببيند ولي جز كسالت و اندوه چيزي نمي يابد. او انتظار دارد يالمار بعد از اين بحران غسل و تعميد يابد، دينش را به ورل ادا كند، با شرف و افتخار مردانه بايستد و همسر و فرزند خوانده اش را با بخشش و ايثار دوباره پذيرا شود. ولي يالمار نشان مي ده كه چنين خيالي در سر ندارد چرا كه نمي تواند بدون احساس امنيت و آرامش زندگي كند، او كه حتي به عشق هدويك نيز بدگمان شده تصميم به ترك همسر و فرزندش مي گيرد.
بنظر مي رسد واجب قطعي مورد نظر گريگر چيزي نباشد جز آرمانهاي اخلاقي مسيحي، آرمانهايي چون غسل و تعميد، بخشش و ايثار. در واقع گريگر نيز كاريكاتوريست از "قهرمان غم انگيز" كيركگاردي كه مي خواهد به حساب يالمار قهرمان اخلاق شود او مي خواهد يالمار هر چه دارد بخاطر كلي قرباني كند. "وي با ملزم ساختن خود به افشا وآشكار سازي نشان مي دهد كه پسر محبوب اخلاق است و مادر از او كاملا راضي است. او مي داند كه در سكوت كردن پذيراي مسئوليت بعنوان فرد مي گردد، تا آنجا كه نسبت به هر استدلال خارجي بي اعتنا مي گردد. اما اين را بعنوان قهرمان غم انگيز نمي تواند انجام دهد زيرا دقيقا تا آنجا كه او بيان نمودن كلي را ادامه مي دهد است كه اخلاق به او عشق مي ورزد."{3} گريگر دراين نقطه متوقف نمي شود بلكه از هدويك نيز مي خواهد به ميل شخصي و با اراده آزاد خود{2و4} (kantian autonomous free will)براي برگرداندن يالمار به خانه مرغابي وحشي يعني عزيز ترين گنجينه اش را در زندگي قرباني كند.
در اينجا هدويك كودكي نيمه بينا كه نيمي از واقعيتها را در خيال خود شكل مي دهد و مرغابي وحشي عزيزترين گنجينه اش است تنها كسي است كه مي تواند به خواست ايده آل جامه عمل پوشاند و اين كار را در قالب نه يك "قهرمان غم انگيز" بلكه در قالب يك "قهرمان ايمان" كيركگاردي انجام مي دهد او با اتكا به امر نامعقول (absurd) در سكوت و در چهارچوب عملي كاملا شخصي و خصوصي كه هيچ كس از كم و كيف آن آگاه نيست، بدون اشك و آه و در خفا خود را قرباني مي كند{3}.
دكتر رلينگ كه نقطه چرخش ايبسن به سمت روانشناسي مدرن است، آرمانهاي گريگر را مشتي دروغ مي پندارد او يالمار را صاحب شخصيتي غير عادي مي داند كه در اثر تربيت دو دايه هيستريك، خيالباف، گنده گو و از خود راضي بار آمده و گريگر را نيز بيماري رواني مي داند كه با مرض سلامت نفس (integrity fever) و وسواس "قهرمان پرستي" دست و پنجه نرم مي كند. او انسانها را بيماراني مي پندارد كه بايد با پاشيدن و بارور كردن بذر خيالبافي در آنها درمانشان كند و خيالبافي را قانون محرك زندگي مي داند و دروغ زندگي (life-lie) را ابزار قابل تحمل كردن زندگي در نظر مي گيرد. از نظر رلينگ اگر انسانهاي معمولي از خيالپردازيهايشان جدا شوند در واقع از خوشحالي نيز محروم مي گردند.
بدين ترتيب ايبسن با روايتي قوي و محكم برخي از تضادهاي فكري قرن نوزدهم اروپا را به تصوير مي كشد و تماشاچي را در عين هنرمندي به چالشي جدي فرا مي خواند.

منابع:
1-نمايشنامه مرغابي وحشي اثر هنريك ايبسن
2-تاريخ فلسفه غرب اثر برتراند راسل
3-ترس و لرز اثر سورن كيركگارد
4-فلسفه اخلاقي كانت اثر رابرت جانسون

2008-02-26T11:22:00.000+03:30

ديكتاتور مصلح و روشنفكر منتقد
اسطوره رضاخاني يا بعبارت ديگر تصوير ديكتاتور مصلحي كه به اوضاع مملكت سر و سامان مي دهد، به عمران و آباداني مي پردازد و هنرمندان و دانشمندان را زير پر و بال خود ميگيرد از تصاوير مورد پسند ذهن ايراني است. سستي باور بخش وسيعي از جامعه ايران به شيوه دمكراتيك اداره جامعه پيشينه تاريخي طولاني دارد. از آنجا كه بدليل جغرافياي سياسي خاص ايران حركتهاي اجتماعي دمكراتيك از انقلاب مشروطه گرفته تا مراحل آغازين انقلاب اسلامي و حتي پروژه اصلاحات از نوع حكومتي آن، در رويارويي با اقتدارگرايي شكست خورده اند، روشنفكر مترقي ايراني هميشه داغ شكست بر پيشاني دارد. طبيعي است كه توده مردم از تكيه كردن به اين جماعت هميشه بازنده دوري گزيند. روشنفكر ايراني بدبين و سرخورده است و بخاطر شكستهاي پياپي حاضر نيست وارد عمل شود چرا كه هميشه در صف اول قربانيان سياست ورزي بوده است. چون در بيشتر موارد از طبقه متوسط است و بشكلي محدود توان گذران زندگيش را دارد، مجبور به برقراري ارتباط با توده هاي مردم نيست و ترجيح مي دهد از اجتماع كم فرهنگ و سواد و حكومتي كه مورد تاييدش نيست تا حد ممكن دوري گزيند و اين ميل به عزلت گزيني توانايي همزيستي و تعاملش را حتي با همفكرانش از او سلب ميكند تا جاييكه به روشنفكران همرده خود نيز مي تازد. در اين هنگامه برنده اصلي ديكتاتورمصلحي است كه قدرت ايستادن در برابر جريانهاي مخرب را دارد و اقتدار و نفوذش در لايه هاي حكومت بقدري است كه مي تواند موانع را از سر راه بردارد و به سازندگي بپردازد و با ايجاد يكپارچگي سياسي داخلي و خارجي غرور ملي جريحه دار شده جامعه را ترميم كند، اينجاست كه روشنفكر ايراني كه بيشتر اوقات ملي گرا نيز هست، مجبور است دست ياري به سمت ديكتاتور دراز كند چرا كه حكومت مي تواند با صادر كردن چند حكم ساده تيشه به ريشه وي بزند جلوي چاپ آثارش را بگيرد، بودجه اش را قطع كند و از تريبونهاي سخنراني پايينش بكشد و اين ديكتاتور مصلح است كه مي تواند به دفاع از روشنفكر در برابر ساختار حكومتي بايستد. شايد بتوان با اين ديدگاه حمايت " دولت آبادي" از "هاشمي رفسنجاني" را در انتخابات رياست جمهوري توجيه كرد.
جالب توجه است كه چنين ديدگاهي تنها به روشنفكر ايراني تعلق ندارد. ميتوان بعنوان نمونه ديگري از صاحبان اين گرايش به نيكيتا ميخالكوف كارگردان بنام روس اشاره كرد كه بخاطر حمايت همه جانبه اش از سياستهاي پوتين مورد سرزنش شديد منتقدين داخلي و خارجي است. ميخالكوف در فيلم دوازده بعنوان عضوي از هيئت منصفه و در قالب افسربازنشسته سرويس امنيتي كه وقت خود را با نقاشي ميگذراند پس از كمك به تبرئه پسر جوان چچني از اتهام به قتل پدرخوانده ارتشي روسش مسئوليت نگهداري وي را مي پذيرد و به او قول ميدهد كه قاتلين پدر خوانده اش را پيدا كند و به سزاي اعمال خود برساند. بعضي از منتقدين در كنارستايشي كه از فيلم كرده اند بدليل موضع جانبدارانه ميخالكوف از پوتين وي را مورد سرزنش قرار داده اند. چرا كه افسر بازنشسته سرويس امنيتي كه پوتين را در ذهن تداعي ميكند تنها فردي از آن جمع 12 نفره است كه حاضر به پذيرش مسئوليت است در حاليكه وجدان بيدار هيئت منصفه يعني مهندس مهاجري كه نماينده طبقه روشنفكر روسيه است و با افشاندن بذر شك و ترديد در دل سايرين باعث تبرئه پسر ميشود پس از پايان محاكمه روسيه را ترك ميكند و به ژاپن مي رود و بدين ترتيب از پذيرش مسئوليت در سرزمين مادري خود سر باز مي زند.اين گرايش مثل شميشير دولبه اي است كه گاه به كمك روشنفكر منتقد مي آيد چرا كه برخورداري از حكومت مركزي مقتدر به حفظ تماميت ارضي و منافع ملي كشور و در نهايت شكوفايي فرهنگي و علمي كشور مي انجامد و گاه هنگامي كه بدليل سياستهاي خودسرانه ديكتاتور پيكان انتقاد به سمت وي بر ميگردد اين روشنفكر منتقد است كه بايد با چماق ديكتاتور ا ز صحنه بگريزد.

2008-02-17T20:23:00.002+03:30

"ننه دلاور" برشت براي افسري كه جهت انجام ماموريتي بدنبال سربازي با فضيلت مي گردد ابراز نگراني ميكند چرا كه در وضعيت عادي وقتي همه چيز سر جاي خود است يك سرباز معمولي بي فضيلت نيز مي تواند از عهده انجام كار برآيد. آيا جامعه قانونمند در حال صلح نياز به انسانهاي با فضيلت و دلاور دارد؟ چند بار در زندگي عادي فرصت از سر گذراندن آزمونهاي دشوار اخلاقي براي انسانها فراهم مي شود؟ آيا اگر در جامعه اي نظام تامين اجتماعي درست كار كند نيازي به بنگاه خيريه است؟ چند درصد انسانها مي توانند مقيد به ارزشهاي اخلاقي باشند حتي اگر يك اسطوره اخلاقي تمام و كمال جهت نسخه برداري پيش رو داشته باشند؟
در تعريف اخلاق شايد بتوان گفت مجموعه دستورالعملهايي جهت زندگي بهتر كه طي قرون و اعصار و از منابع مختلف به ما به ارث رسيده اند و ثابت و غير قابل تغييرند. شايد هم مجموعه دستورالعملهايي كه بر اساس تكامل تاريخي جوامع انساني تغيير مي يابند و متحول مي شوند. ممكن است بتوان اخلاقيات را ابزار كمكي قانون نيز در نظر گرفت چرا كه هر جا سامان دادن جامعه بر اساس قانون مشكل باشد اخلاق به ياري انسانها مي آيد.
بنظر ميرسد نگاه انسانها به اخلاقيات بنوعي منفعت طلبانه باشد. بعنوان مثال برده داري كه تا دو قرن پيش بسيار مرسوم بوده امروز غير اخلاقي و ناپسند شمرده مي شود چرا كه با طرح شدن مباحثي مثل كارآيي، بازده و مشابه آن در سيستم اقتصادي سرمايه داري و افزايش شمار نيروي كار نمي توان به كمك شلاق خيل عظيم برده ها را كنترل كرد و امكان دارد شورش و نارضايتي عمومي آنها در نهايت به فروپاشي نظم موجود منجر شود پس مي توان با دادن امتيازاتي به بردگان و تبديل آنان به كارگر روزمزد نظم اجتماعي موجود را حفظ كرد. بدين ترتيب برده داري به عملي غير اخلاقي بدل مي شود. در مثال ديگري مي توان جامعه اي را تصور كرد كه تك تك افراد آن مجاز به كشتن همديگرند. در اين جامعه ذهن انسانها آكنده از ترس و نگراني است و كسي با آرامش خيال خانه خود را ترك نمي كند پس كشتن مي تواند نظم اجتماعي موجود را مختل كند و بدين ترتيب عملي غير اخلاقي خواهد بود. حال اگر در مقياس بزرگ مشابه آنچه در جنگ عراق اتفاق افتاد سياستمداران بتوانند افكار عمومي را متقاعد كنند كه حكومت يك ديكتاتور نظم زندگي مردم آمريكا را به خطر خواهد انداخت آنگاه به كشتن دادن يك ميليون نفر درجنگ عملي اخلاقي و پسنديده خواهد بود. چنين بحثي در مورد ارزشي چون صداقت نيز برقرار است چون اگر همه افراد جامعه تصميم به دروغگويي بگيرند حتي در جامعه مدرن نيز امكان هيچگونه تبادل اجتماعي وجود ندارد پس دروغگويي غير اخلاقي است و در مقياس بزرگ اگر گزارشي واقعي موجب پديد آمدن آشفتگي اجتماعي، نارضايتي يا شورش شود آنگاه سياستمداران مجاز خواهند بود دروغي بزرگ را از تريبونها به خورد مردم دهند و عمل آنها از نظر بسياري از مردم پسنديده و اخلاقي خواهد بود. ممكن است در جامعه اي كه نتواند براي مادران تنها كار و مسكن فراهم كند و زناني كه فرزند نامشروع دارند مجبور باشند سربار خانواده خود باشند عشق آزاد عملي غير اخلاقي باشد ولي در جامعه مدرن اروپايي اين امر منافاتي با اخلاق نداشته باشد. بنظر مي رسد در هر دوره تاريخي آنچه به پايداري بيشتر جامعه و گذران زندگي گروههاي بيشتري از مردم كمك كرده است اخلاقي در نظر گرفته شده و افراد بر اساس مصلحت اقتصادي يا اجتماعي خود در مورد اخلاقي يا غيراخلاقي بودن رفتارهاي اجتماعي تصميم گرفته اند و در پاره اي موارد گروههاي داراي قدرت سياسي و اقتصادي توانسته اند با كنترل افكار عمومي و رسانه ها بر اساس منافع مستقيم خود اعمالي را اخلاقي يا غير اخلاقي جلوه دهند و افكار عمومي جامعه را با خود هم راي كنند.

2008-02-02T19:47:00.000+03:30

به بهانه ديدن دوباره فيلم قرمز كسيلوفسكي

در يكي از صحنه هاي فيلم قاضي بازنشسته در پاسخ به همسايگاني كه به شيشه پنجره اش سنگ مي انداختند مي گويد: اگر من هم به جاي آنها بودم دقيق همين كار را ميكردم و چنين ادامه مي دهد كه اگر من به جاي تبهكاران، خيانتكاران و جنايتكاراني بودم كه در محكمه مقابل من قرار گرفته بودند، با پيشينه و گذشته آنها دقيقا همان كاري را انجام مي دادم كه آنها انجام داده بودند.
كسيلوفسكي در كنار دغدغه هاي ذهني قاضي سلسله رخدادهايي را نشان مي دهد كه بر اساس تصادف محض مسير زندگي شخصيتهاي اصلي داستان را بهم پيوند زده است و بدين ترتيب نقش اختيار را در تعيين مسير زندگي انسانها به چالش مي كشد. (البته بايد توجه كرد اگر هر يك از شخصيتهاي داستان تصميم مي گرفت 3 ماه در خانه خود بماند و كلمه اي با ديگران رد و بدل نكند اين سلسه تصادفات و برخوردها بهيچ وجه پيش نمي آمد. )
طبيعي است هر انساني در برخورد با يك موقعيت خاص بر اساس ديدگاه شخصي اش كه حاصل پيشينه خانوادگي، اجتماعي و تاريخي از پيش تعيين شده و كاملا تصادفي است تصميمي بگيرد كه شايد از بين گزينه هايي كه در آن ديدگاه خاص ممكن بنظر مي رسيده راه حل بهتري باشد. بنا بر اين اين فرد كمي از خود اراده نشان داده بعبارتي در حد توانش از قدرت اختيار خود استفاده كرده.
حال اگر اين تصميم بنظر يك ناظر خارجي نادرست باشد چقدر مي تواند فرد مورد نظر را محكوم كند كه در عمر كوتاه خود نتوانسته راه درست زندگي را انتخاب كند و چه تضميني وجود دارد كه راه حل پيشنهادي ناظر خارجي راه حل بهتري باشد؟
شايد اگر سيستم حكومتي دمكراتيك و مدرني برقرار باشد كه در آن حقوق اقليت نيز در كنار حقوق اكثريت حفظ شود و قوانين جزايي به حدي پيشرفته باشند كه براي تك تك موقعيتهايي كه ممكن است پيش آيد حكمي حقوقي در نظر گرفته شده باشد آنگاه بتوان اخلاقي را معادل قانوني دانست و مسئوليت تصميم گيري در باره درست يا نادرست بودن اعمال انسانها را بر عهده حقوقداناني گذاشت كه در اين زمينه خبره ترند. ولي در اين سيتم آرماني نيزهنوز هم پيش شرط تمام حكمهاي قانوني اختيار انسانها و عدم اجبار آنها در تصميم گيري است و براي هيچ يك از قاضيان پيشينه خانوادگي و اجتماعي فرد يعني قسمت غير اختياري جرم نمي تواند موجب فرار مجرم از مجازات شود.
در جامعه سنتي ما كه اعتمادي به سيستم قضايي و حقوقي حاكم وجود ندارد اين امر شكلي بسيار بدوي بخود ميگيرد چرا كه تك تك افراد خود را ملزم به صدور احكام اخلاقي در مورد سايرين مي دانند و اين حكم صادر كردن به صورت غير تخصصي، بدون دانش كافي و فقط براساس سليقه شخصي صورت مي گيرد. درست و نادرست از حوزه كتاب قانون به تمام حوزه ها و درنهايت خانواده راه مي يابد يعني گفتار حاكمان، مديران، معلمان، والدين و دوستان و اطرافيان به معيار درست و نادرست بدل مي شود.
جا دارد هريك از ما نيز گاه و بيگاه از خود بپرسيم در مورد احكام بيشماري كه در باره اطرافيانمان صادر كرده ايم زحت چند دقيقه تفكر بخود داده ايم؟

2008-01-30T15:36:00.000+03:30

ورنر هرتسوك در مصاحبه اي كه هنگام ساخت مستند كوه نوراني انجام داده بود ميگفت :"مي خواستم بدانم چه انگيزه اي كوهنوردان را به سفري چنين دشوار وا مي دارد، سفري كه طي آن ممكن است بارها جان خود و همراهانشان به خطر بيفتد. مي خواستم بفهمم در سر اين انسانها چه مي گذرد؟" و در قسمتي ديگر از اين مصاحبه هرتسوك به اين مساله مي پردازد كه "آنچه كه به زندگي انسانها ارزش زيستن مي دهد خيال و رويا پردازي است و اگر شما به دنبال واقعيتها هستيد مي توانيد كتابچه تلفن را باز كنيد و آنجا با صدها
هزار واقعيت عريان و بي پيرايه روبرو شويد." تشبيه واقعيتها به اسامي و شماره افراد در كتابچه راهنماي تلفن كمي اغراق آميز و غير واقعي بنظر ميرسد ولي به نوعي عمق نفرت هنرمند را از هر چه رنگ روزمرگي وتكرار دارد نشان مي دهد. شايد در مقابل اين نفرت عميق از واقعيتها بتوان عشق عميق دانشمند را به كشف همين واقعيتهاي ساده و بي پيرايه قرار داد عشقي كه از ميل به شناخت ناشي مي شود شناختي كه شايد مبدا آن بازهم نوعي ايده آليسم و خيال پردازي باشد. چرا كه دانشمند نيز فرضيه اي ارائه مي كند كه خيلي وقتها از خلاقيت جسورانه اش بر آمده و مي داند كه ممكن است سناريوي ساخته و پرداخته اش در تضاد با واقعيت كاملا اشتباه از كار در آيد.
هنرمند دست به تعبير و تفسير مي زند، وقايع را در ساختاري زيبايي شناسانه به هم پيوند مي زند و در كالبدي نو ارائه مي كند. انسانهاي آرمانگرا نيز سعي مي كنند از زندگي خود اثري هنري ارائه كنند. نمايش جذابي كه بازي مي كنند تحمل ملال زندگي روزمره را بر آنها آسانتر مي كند و چه بسا تحمل واقعيتها را براي انسانهايي كه جسارت آنها را ندارند نيز آسانتر كند و واقعيت موجود را بهبود بخشد. انسانهاي مكتبي نيز تلاش ميكنند وقايع را در قالب مورد پذيرش خود معنا بخشند.
بيشتر ما نيز به نوعي از روبرو شدن با بيليونها واقعيتي كه در زندگي ما تنيده شده هراس داريم. اغلب به دامن خيال پناه مي بريم. تفسيرهايي شاعرانه از زندگي ارائه مي كنيم كه به حيات ما رنگ و بويي تازه دهد. شايد انديشيدن به واقعيتها نتواند دردي از ما دوا كند اين كه نسبت عمر 100 ساله انسان به عمر 13.7 ميليارد ساله جهان يا عمر 5 ميليارد ساله زمين چقدر محدود است؟ يا اين كه اگر يك دقيقه تنفس نكنيم يا يك هفته غذا نخوريم يا 4 شب متوالي نخوابيم چه بر سرمان مي آيد. اگر به اين واقعيتهاي محدود كننده جسمي و فيزيكي محدوديتهاي ساخته دست بشرمانند نژاد، اقتصاد، مرزهاي جغرافيايي و تاريخي را كه خود آنها نيز برآمده از واقعيتهاي مادي و حيواني اجتماعات انساني اند نيز اضافه كنيم، شايد بتوانيم علت اي گريز دائمي را درك كنيم چرا كه براي ما واقعيت نقطه آغازين محدوديت و پايان آزادي انسان است.

2007-03-14T14:36:00.000+03:30

مینوی عزیز,

هدف من از مطرح کردن نکاتی که بنظرم می رسید اصلا ارزش گذاری بر ماندن و نفی رفتن نیست. چون بقول شما و هرمس عزیز "بر اساس اصل اول منشور حقوق بشر انسانها آزادند که محل زندگیشان را انتخاب کنند". بحث "تکلیف بر ماندن و رفتن و محکوم کردن" نیست بحث همان ضرایب ارزشی است که مطرح کردم که بین افراد مختلف متفاوت است و هرکس باید بر اساس شرایط زندگی خود و نیازهای روحی و جسمی اش در این باره تصمیم بگیرد و بر این موضوع هم تاکید کردم که واکنش هر فرد نسبت به مهاجرت با فرد دیگر متفاوت است. منهم به قول شما نمی خواهم کسی را به ماندن ترغیب و از رفتن باز دارم.

در مورد "نگهداشتن هویت موروثی" گفته بودید.

شاید بتوان گفت قسمت ژنتیکی انسان تقریبا بین اقوام مشترک یکسان است و می توان گفت موروثی است ولی هویت فرد موروثی نیست بیشتر اکتسابی و تربیتی است و مطابق بحثی که مطرح کردم از شرایط زندگی ما, روابط انسانی ما, خاطرات ما و امثال آن حادث می شود. این هویت ثابت نیست و با تغییر شرایط زندگی فرد روابطش, تجربیاتش و ... بصورتی نهفته و آرام دچار تغییر می شود و کسی نمی تواند تلاش کند هویتش را دور بیندازد یا آنرا بزور نگهدارد در نتیجه نمی توان بر سر ارزش حفظ هویت یا کم ارزش بودن آن درمقایسه با مسائل دیگر چانه زنی کرد.

و در مورد "نگاه جهانی و نه منطقه ای به مسائل دنیا" و این که "مشکلات و مسائل دنیا مشترکتر از آنند که انسان فقط نگاه بومی و منطقه ای داشته باشد" می خواهم بحثی را باز کنم.

ببینید ما یک سری مشکلات و مسائل جهانی داریم که بیشتر مردم کره زمین با آن دست به گریبانند مثل گرم شدن کره زمین, کمبود منابع انرژی فسیلی, سوراخ شدن لایه ازون, توسعه پایدار (sustainable development) و ... که همه نخبگان و تحصیلکردگان و آگاهان کشورها با این مسائل درگیرند و در حال یافتن راه چاره ای برای این مشکلات هستند. ولی سازمانهای مسئول بین المللی با رویکردی کاملا بومی و منطقه ای الویتها و راه حل های کاملا متفاوتی را جهت حل مشکلات در کشورهای مختلف پیشنهاد می کنند. مثلا جهت رسیدن به توسعه پایدار در کشورهای در حال توسعه قدم اول عبارتست از تامین آب مورد نیاز و حمایت از کمیت و کیفیت آن, تعمیر و نگهداری راه ها, تامین بهداشت عمومی و مبارزه با فقر و در کشورهای توسعه یافته که زیر ساختهای لازم وجود دارند اولویتها جهت رسیدن به توسعه پایدار کاملا متفاوتند و عبارتند از مواردی مثل حفظ محیط زیست, ارتقای کیفیت عملکرد, ارتقای خلاقیت و... (این قسمت از گزارش کارگروه بازنگری استراتژیک فیدیک برگرفته شده است) یعنی حتی در زمینه مسائل جهانی هم راه حل ها و الویتها منطقه به منطقه و کشور به کشور متفاوتند. البته امروزه به برکت رشد اطلاع رسانی و دسترسی به اینترنت و ماهواره نخبگان و حتی مردم عادی کشورهای در حال توسعه هم به سرعت می توانند با مسائل روز دنیای مترقی تر نیز آشنا شوند ولی نمی توان مطمئن بود که مسائل کشوری مثل اوگاندا یا دارفور با مسائل فلسطین, مسائل کشورهای اسکاندیناوی و یا ایران یکی باشد واگر سیاستمداران بخواهند نسخه واحدی را برای این کشورها بپیچند شاید منجر به فاجعه دیگری مثل عراق شود.

در مورد این که آیا "نگاه شخص مهاجر به زادگاه مادری خود خیلی پوست انداخته تر و نزدیکتر به حقیقت است" من کمی با این گزاره مشکل دارم.

چرا که بنظرم مهاجر پس از مهاجرت تصویری که از زادگاهش دارد کاملا در زمانی که آنرا ترک کرده است منجمد می شود. اکثر اوقات آن تصویری که مهاجر به همراه برده زیاد قابل تغییر نیست چون وی در بطن تغییرات نیست و آنها را از نزدیک لمس نمی کند مگر این که مشاهده گری تیز و دقیق باشد و همچنین بتواند ارتباطش را به طور مستمر با زادگاهش حفظ کند. آن چه که من در خیلی از نزدیکانم که خارج از ایرانند دیده ام یکجور دل چرکینی و انزجار از مسائل و مشکلات ایران است که با بدبینی و ناامیدی توام شده (البته من نمی توانم راجع به همه ایرانیان مقیم خارج نظر بدهم و این جمع بندی حاصل مشاهده محدودی از اطرافیان خودم است) بنظرم جهان وطن بودن و مترقی اندیشیدن خیلی به مکانی که انسان در آن می زید بستگی نداشته باشد و شاید گفتمانی که بین انسانهای مترقی و اندیشمندان سراسر دنیا شکل می گیرد و همدلی بوجود آمده بین آنها نشان از این داشته باشد که می توان در یک کشور عقب مانده نیز مترقی و روشن بین بود و بالعکس. مثلا گوته ای که یکبار از شهر زادگاهش خارج نشده بود می توانست مسائل بسیار عمیق هستی شناسانه ای را مطرح کند که تمام اندیشمندان ملتهای مختلف را به اندیشیدن وا دارد.

بنظر من "تلاش برای تاثیر بر شرایط از طریق اعتراض به قوانین موجود" آخرین مرحله و چه بسا قسمت نمادین تغییر وضع موجود است. ابتدا باید آن خواست عمومی و نیاز عظیم اجتماعی به تغییر قوانین در جامعه ای ایجاد شود, باورهای عمومی تغییر کنند, جنبشهایی نهفته در بتن اجتماع شکل بگیرند (که این امر با توسعه اقتصادی, ارتقای آموزش و آگاهی عمومی و امثالهم یعنی با همان نوشتن کتاب و ساختن مدرسه و بیمارستان حاصل خواهد شد) و آنوقت تلاش گروه معترضین پیشرو در زمینه تغییر قوانین گاه با زد و خورد و گاه بدون آن به نتیجه خواهد رسید. برای روشن کردن بحث در این باره یک مثال می زنم. نخستین منطقه ای در جهان که زنان در آن حق رای پیدا کردند یکی از مستعمره های کوچک انگلیس بنام Pitcairn Islands و در سال 1838 بود و پس از آن در Isle of Man در 1866 و پس از آن در Wyoming Territory در ایالات متحده در 1869 که در 1877 این حق توسط کنگره آمریکا پس گرفته شد. پس از آن در 1893 در نیوزلند, در استرالیا در 1902, فنلاند 1906, نروژ 1913, دردانمارک, کانادا, اتریش, فدراسیون روسیه, هلند, بلژیک و سوئد بین 1915 تا 1921 (سالهای جنگ جهانی اول و انقلاب اکتبر روسیه), حق رای عموم زنان انگلیسی 1928 و زنان آمریکایی 1920, فرانسه 1944, ایتالیا 1945 (سالهای بعد از جنگ جهانی دوم) (جالب است بدانید که در ترکیه حق رای عمومی زنان در سال 1927 ایجاد شد و در سوییس در 1971 یعنی 8 سال بعد از ایران)

این امر نشان می دهد از زمانی که بحث حق رای زنان بعنوان یک ضرورت اجتماعی مطرح شده تا احقاق کامل این حق در بسیاری از کشورهای اروپایی نزدیک به یک قرن طول کشیده است یعنی ابتدا یک نیاز اجتماعی و فکری در طبقه نخبه جامعه احساس می شود بعد این گروه شروع به نوشتن و روشنگری در باره آن ایده پیشرو می کنند در مرحله بعدی تحولات اقتصادی, اجتماعی و سیاسی جامعه درراستایی شکل می گیرد که گروههای بیشتری از مردم عادی این نیاز اجتماعی را حس می کنند (مثلا در دوره جنگهای جهانی بعلت از بین رفتن قسمت عمده نیروهای کار مرد و جایگزین شدن آنها با نیروی کار زن در کارخانه ها, ادارات و نهادهای قانونگذاری اعطای حق رای به زنان به سرعت و شدت بسیار زیادتری نسبت به صد سال قبل انجام گرفت) و جنبش های مختلفی که غالبا با مخالفت حکومت وقت ,که غالبا از افراد محافظه کارتر تشکیل شده و بیشتر منعکس کننده آمال و خواسته های طبقه عامه مردم است, در جهت برطرف کردن آن نیاز یا رسیدن به حق مورد نظر ایجاد می شوند. این جنبش ها به شکل یک نیروی نهفته اجتماعی منتظر فرصتی مناسب می مانند که ممکن است با تضعیف حکومت ها به هر طریق شامل جنگ داخلی, جنگ خارجی, انقلابها و اصلاحات خواسته های خود را به کرسی نشانند. اگر تاریخ مبارزات اجتماعی سیاسی اروپا را مرور کنیم متوجه می شویم که به قول شما "آنها که اعتراض کرده اند گرفته و به زندانها انداخته شده اند" و هرگز جنبشهای اجتماعی پیشرو مورد مهر و محبت دولتهای وقت نبوده اند. بسیاری از نیروهای مترقی, بسیاری از لیبکنشتها و روزا لوکزامبورگهاکه به سیاستهای دولتهای خود معترض بوده اند زندان کشیده اند و مورد ضرب و شتم قرار گرفته اند و امروز نیز قرار می گیرند (مثلا به زندان انداخته شدن وبلاگ نویسهای مصری به عنوان مثال).

در کشور ایران نیز سطح آموزش عمومی و بهداشت زنان ارتقای چشمگیری پیدا کرده ولی متاسفانه سهمی که از بازار کار ایران در دست زنان است هنوز بسیار پایین (یعنی حدود 12% کل نیروی کار ایران) است و هنوز زنان آن حضور اجتماعی و سیاسی پر رنگی را که لازمه احقاق حقوق مدنیشان است ندارند. چه بسا زنان غیوری مثل شیرین عبادی, مهرانگیز کار و امثال آنها بتوانند شوق حرکت را در دل زنان ایرانی بیدار کنند و می کنند ولی تا آن زمان هنوز راه درازی در پیش است.

در زمینه فعالیت سیاسی سوسن تسلیمی من مرجع خبریم لینک زیر بود. اطلاعات شما باید در این زمینه معتبر تر باشد.

http://www.roozna.com/Negaresh_Site/Fullstory/?Id=32644

2007-03-11T12:51:00.000+03:30

مامان وندلا مینوی عزیز,

فکر می کنم بیشتر شرکت کنندگان در این بحث از جمله خود شیدا که تاکید می کند در 25 سالگی آگاهانه ایران بعنوان وطن انتخاب کرده مفهومی از وطن مد نظرش نبوده که حکومتها سعی می کنند از آن سو استفاده کنند. شاید بتوان گفت آن مفهوم به قول شما "مردمی" از وطن و ملت که با ظهور مدرنیته و اقتصاد سرمایه داری سر بر آورده حاصل این است که مجموعه ای از آدمها که در یک جغرافیای سیاسی و اقتصادی مشترک قرار دارند برای حفظ و بقای خودشان و این که سهمی بیشتر از منابع محدود کره زمین داشته باشند پشت این مفهوم واحد جمع می شوند و دولتها و حکام هم که قرار است نماینده مردم در مدیریت این امر باشند مسئولیت سیاست گذاری برای ملتها را در عرصه های اقتصاد و سیاست بعهده می گیرند. این مفهوم هم با گسترش جهانی سازی کم کم در حال سست شدن و زیر سوال رفتن است. بعنوان مثال شرکتی که با سرمایه گذاری آمریکایی و مدیریت ژاپنی در امارات راه اندازی می شود و کارمنداش هم هندی و پاکستانیند خود گواهی است بر تلاشی این مفهوم.

ولی پدیده ای که امثال ما از آن بعنوان وطن نام می بریم بیشتر مجموعه ای است از عواملی که هویت ما را تشکیل می دهد. این هویت یک ترکیب خیلی پیچیده و ناهمگون است که تجربیات کودکی تا جوانی, روابط خانوادگی, خاطرات, روابط عاطفی, دوستان و آشنایان, آداب و رسوم, تاریخ و فرهنگ معاصر و تا حدی تاریخ گذشته را در بر می گیرد. این گستره وسیع هر جای دنیا که باشیم ما را راحت نمی گذارد و مثل یک داغ روی پیشانی ماست و به نظر من به فقیر و غنی, تجاوز دیده و زجر کشیده بودن ما هم وابسته نیست. چون آن بچه ولگرد خیابانی هم گستره هویتی ویژه خود را دارد با عناصر و تجربیاتی کاملا متفاوت از بچه های ما و با قوانین و پیچیدگیهای خاص خود. این گستره هویتی نسل به نسل تغییر می کند, عناصری به آن اضافه شده و عناصری ازآن کاسته می شوند.

من مهاجرت نکرده ام ولی تقریبا تمام اعضای نزدیک خانواده و دوستانم خارج از ایرانند. خیلی از آنها از نظر کیفیت مادی زندگی نسبت به ایران در شرایط بهتری هستند ولی اکثر آنها با یک جور بحران هویت دست و پنجه نرم می کنند چرا که نقاط ضعف و قوت دو فرهنگ مختلف را از نزدیک لمس کرده اند و بطور دائم این دو گستره را با هم مقایسه می کنند. بهترین گروه مهاجرین آنهایی هستند که بقول خواهرم می توانند یک مجموعه ارزشی جدید بر اساس نقاط قوت فرهنگ مادر و فرهنگ جدیدشان تنظیم کنند. این بحران هویت بنظر من کاملا طبیعیست چرا که مهاجر باید خود را با یک فضای فرهنگی جدید همگون و همساز کند. اول باید آنرا تمام و کمال بپذیرد و بعد از چند سال مثل فرهنگ مادر شروع به نقد کردنش کند. این مساله منحصر به رفتن از کشوری به کشور دیگر نیست بلکه ممکن است حتی با رفتن از یک شهربه شهری دیگر نیز رخ دهد. این که چقدر اشخاص در هماهنگ کردن خود با فرهنگ جدید موفق می شوند بستگی زیادی به شخصیتش فردی آنها دارد. کسی مثل سوسن تسلیمی می تواند خود را انقدر بالا بکشد که خود را حتی در عرصه سیاست سوئد هم مطرح کند, کسی مثل امیرنادری که عاشق فرهنگ نیویورکیست با این که بشدت دوست دارد آمریکایی شود کارنامه هنریش در فرهنگ جدید خالی خالی است و نتوانسته در فرهنگ میزبانش چیزی درخور توجه بیافریند وکسانی هم مثل عباس معروفی یا مسعود بهنود کاملا ایرانیزه می مانند و از یک ایرانی داخل ایران هم سنتی تر و ایرانی تر می نویسند و تلاشی نمی کنند که با جامعه جدیدشان ارتباط فرهنگی برقرار کنند.

یک مثال جالب از این امر لذت بردن از طنز در فرهنگهای مختلف است. انگلیسی من چندان بد نیست ولی خیلی وقتها درک نمی کنم چرا یک شوخی خیلی معمولی در سریال فرندز می تواند انقدر آمریکاییها را به خنده بیندازد همانطور که یک آمریکایی حتی اگر مسلط به فارسی باشد نمی فهمد چرا ما انقدر از اصطلاح "پاچه خواری" خنده مان می گیرد. این شوخیها, ایده آلها و آرزوها تا حدودی بین نسل ها منتقل می شوند و ممکن است گستره هویتی فرد با پدر و مادر و تا حدودی خیلی کمتر با پدربزرگ و مادربزرگش نقاط مشتر ک داشته باشد مثلا طنز کتاب دایی جان ناپلئون یا اصطلاحات ممل آمریکایی هنوز می تواند ما را به خنده بیندازد.

نمی توان منکر سخت بودن تجربه سازگاری شد. این تجربه کاملا شخصی است و هر کسی به شیوه خاص خودش با آن کنار می آید و انتخاب انجامش کاملا به وزنی بستگی دارد که شخص برای پارامترهای مهم در زندگیش در نظر می گیرد. شاید در مورد کسانی که تمایل به رفتن دارند بهتر باشد چک لیستی برای خود درست کنند و تمام چیزهایی که در زندگی برایشان مهم است با یک ضریب ارزش در آن بنویسند و در نهایت ببینند کفه ترازو به سمت رفتن متمایل تر است یا ماندن. این شاید بهتر از کورکورانه راه افتادن به دنبال موج مهاجرت باشد البته خیلی وقتا ممکن است لمس کردن مسائل از نزدیک با آن تصویری که ما از واقعیت در ذهنمان می سازیم خیلی متفاوت است و ممکن است تخمینهایمان کاملا اشتباه از آب درآیند ولی این کار شاید بهتر از انتخابی کاملا ناآگاهانه باشد.

در ادامه بحث می خواهم از این گزاره شما "این تلاشی که میگید اگر منظورتون رسیدن به ذره ای نتیجه باشه در دنیای واقعی یعنی جان خود را بر سر راه گذاشتن!" کمی انتقاد کنم. میراثی که به ما از گذشتگان به ارث رسیده و قرار است آن را اعتلا ببخشیم و به نسلهای بعدی منتقل کنیم با همه نقاط قوت و ضعفش و زشتی ها و زیبایی هایش حاصل تلاش بی وقفه انسانهایی است که خیلی وقتها بدون هیچ چشمداشت مادی برای ارتقای آگاهی, شناخت و انسانیت تلاش کرده اند و در کنار این تلاش به لذت شخصی ساختن و بهتر کردن نیز دست یافته اند. تلاشهایشان خیلی وقتها بی های و هوی و فروتنانه بوده است و خیلی از این تلاشها در کشورهایی انجام شده که فقیر, استعمار زده و عقب مانده بوده اند. شاید فرزندانی که شیداها تربیت می کنند روزی پزشکانی شوند که جان صدها انسان را نجات میدهند, شاید نویسندگانی شوند که قلمشان قلب هزاران انسان را به لرزه درآورد شاید بیمارستانها, مدرسه ها و خانه هایی که شیداها طراحی می کنند روزی مامن انسانهای زجر دیده و بی پناه باشند. صدایی از انسانهایی که تلاش می کنند, می سازند و به ارزش حیات منحصر بفرد زمینی واقفند از پشت تریبونها و بلندگوهای تبلیغاتی به گوش نمی رسد ولی این گمنامی و بی نام ونشانی ذره ای از ارزش فعالیتهای سازنده آنان کم نمی کند. جواهر لعل نهرو در نامه ای به دخترش می نویسد:

"گاهی اوقات بی عدالتی و ناشادمانی و خشونت دنیا مارا در فشار می گذارد و افکار ما را تیره می سازد بطوری که هیچگونه راه خروجی بنظر نمی رسد. ما هم مانند "ماتیو آرنولد" شاعر احساس می کنیم که هیچ روزنه امیدی برای جهان وجود ندارد و تنها کاری که می توانیم بکنیم این است که لااقل نسبت به یکدیگر وفادار باشیم...

و معهذا اگر ما چنین نظر ملال انگیزی داشته باشیم پیداست که درس زندگی و تاریخ را بدرستی فرا نگرفته ایم. زیرا تاریخ به ما می آموزد که برای انسان رشد و تکامل و پیشرفت و امکان کامیابی ها و پیشروی های نامحدود وجود دارد و زندگی غنی و رنگارنگ است و هرچند در آن باتلاقها و مردابها و زوایای تیره است اما دریاهای بزرگ و کوههای بلند و برف و یخچالها و شبهای زیبای پر ستاره و محبت خانوادگی و موسیقی و کتابها و امپراطوری بی پایان افکار و تخیلات را نیز دارد....

تحسین و تماشای زیبایی های عالم و زندگی کردن در دنیایی از اندیشه ها و تخیلات آسان است. اما کوشش برای آن که به این وسیله از ناشادمانی دیگران رو بگردانیم و به آنچه برای آنها اتفاق می افتد اعتنا نورزیم نشان شایستگی و لیاقت انسانی نیست. اندیشه درست باید به اقدام منتهی شود. به قول رومن رولان"اقدام پایان اندیشه است هر اندیشه که به سوی اقدام متوجه نباشد نوعی عقیم بودن و خیانت است بدین قرار اگر ما خدمتگزاران اندیشه هستیم باید خدمتگزاران اقدام نیز باشیم."

اگر خانه ما مخروبه باشد, ویرانه باشد, آلوده باشد آیا نخستین اقدام ما ترک کردن آن است یا ابتدا سعی می کنیم آنرا پاک کنیم, سرو شکلی دهیم و قابل سکونتش کنیم. اگر آن را به حال خود رها کنیم چه بسا خانه بعدیمان هم به همان سرنوشت دچار شود.

2007-02-22T13:20:00.000+03:30

هجرت, کوچ از سرزمین مادری, وسوسه ای که کم و بیش تا سالها انسان را آزار می دهد. اگر رفته بودم, اگر مانده بودم. همیشه هزار دلیل برای رفتن و هزار دلیل برای نرفتن هست.هیچوقت کفه های ترازو از نوسان نمی ایستند. هیچوقت واقعا نمی دانم چه می خواهم. گریز از ترس, نگرانی دلهره, نفرت از ارزشهای اسلامی, ایرانی, نفرت از مذهب, نفرت از خرافات. هیچوقت خود را بیش از این لحظه نسبت به سرزمینم بیگانه حس نمی کردم. انقدر بیزار از همه چیزهایی که هویت این ملت را شکل می دهند خسته از دروغها خسته از شعارهای جنجالی, خسته از تبلیغات و هوچی گری ها خسته از ناسیونالیسم پوچ و بی معنای ایرانی و افتخار کردن به کوروش و داریوش و حسین و پیامبر اعظم, خسته از بیدار شدن و نگران, روشن کردن ماهواره و تعقیب اخبار روز , پرونده هسته ای ,حمله, حمله, حمله. کی این نگرانی تمام می شود؟ هرگز این نگرانی تمام می شود؟ 28 سال است که تمام نشده! سه هزار سال است که تمام نشده.

پنجره را باز می کنم. ریه ام را از هوای آغشته به دود و کثافت پر می کنم.دلم آرام می گیرد.من اینجا هستم . لازم نیست خودم را به کسی یا چیزی ثابت کنم. می توانم در آرامش کامل . خودم را در پلاک 31 کوچه یاس شرقی زندانی کنم.

دوچرخه ام را به درخت سیب حیاط مامان سرور تکیه می دهم. می توانم هزار بار دور حوض بزرگ ترسناک پر از لجن بچرخم. کاجها را جمع می کنم.از بالکن خونه خانم تقدیر را نگاه میکنم. چرا شهرزاد همش منو می ترسونه؟ خانم تقدیر رو مرده با چشای باز توی تختش پیدا کردن. تنهای تنها.

آیا پاییز امسال زاغچه ها یه میوه روی درخت بی برگ خرمالو باقی میگذارن؟آقاجون باغچه رو آب میده.بوی کاج خیس خورده میزنه بالا.می رم توی آشپزخونه. آقاجون روی صندلی لهستانی زرد نشسته, عباش پشت صندلی آویزونه. صدای خوردن استکانها به نعلبکی می آد. صدای مامان سرور, مادر بیا تو.

دایی مهدی یه خوشه انگور یاقوتی جلو چشام تکون می ده, ببین چه خوشگلن , مقاومت می کنم روزه کله گنجیشکی گرفتم.

پنجره را می بندم. 7 ساعت وقت دارم. وقتی که مال خودم است. می توانم 7 ساعت روی تختخوابم دراز بکشم و فکر کنم. می توانم این هفت ساعت را با آسودگی خیال کامل تلف کنم. کتابم را باز می کنم. از وقتی جهانبگلو افتاد هلفدونی تمام کتابهایش را با جدیت تمام می خرم و می خوانم. می خواهم به این همه دشمنی و کینه با اندیشه و فرهنگ دهن کجی کنم.

رامین جهانبگلو: یعنی این که در دنیای آینده همگی لباس جین می پوشن و مک دونالد می خورند و انگلیسی حرف می زنند؟

ژیل وربونت: شاید اینطور باشد. مردم انگلیسی حرف خواهند زد ولی به زبان دیگری با کاربرد محدودتر و تاثیر گذارتر هم صحبت خواهند کرد. انگلیسی می تواند یک زبان جهانی در زمینه کاربرد و کار آمد باشد, مثل فرودگاه ها و تجارت جهانی. ولی برای این که بگوییم "دوستت دارم" ما آنرا به زبان خودمان می گوییم.

2006-05-27T19:37:00.000+03:30

وقتي انسان به مرگ مي انديشد كه چگونه هر لحظه و هر ساعت در كمين انسان است و آماده است كه نقطه پاياني بر تمام تلاشهاي فردي او بگذارد، بي درنگ در پي يافتن چاره اي بر مي آيد. نخستين عكس العمل طبيعي انسان مرگ آگاه محكم كردن پيوندهاي خود با زندگي است كه اين مي تواند با آوردن فرزندي باشد يا با خلق اثري هنري يا اكتشافي علمي كه نام وي را در تاريخ ثبت كند و از نابودي و فراموشيش جلوگيري كند. همچنين مي تواند به مذهب پناه برد يا اعتقاداتي را برگزيند كه به وجود دنياي پس از مرگ صحه مي گذارند. شايد آگاهي از مرگ كه ويژگي انسان است و در ساير حيوانات وجود ندارد منشاء خيل عظيم عقايد بدبينانه بشر راجع به زندگي باشد چرا كه انسان را اسير وضعيتي پوچ و مبهم مي كند. وضعيتي كه در آن نمي داند از كجا امده و مقصد نهايي اش كجاست و همچنين نمي داند با اين فرصت محدود چگونه قادر است تعهدش را در قبال حياتي كه به او داده شده كه شايد هم كاملا اتفاقي و بي هدف بوده باشد، بجا آورد؟ انسان آگاه است كه هيچ گاه قادر نيست مسيري را كه در نظر دارد تا مقصد نهايي طي كند. مي داند كه تلاش هايش ممكن است كاملا به بي راهه رود. مي داند كه چه بسا با رسيدن به هدف احساس كند كه هدفش فاقد معنا و ارزش بوده است و ديگر وقتي براي جبران زمان از دست رفته ندارد.
شايد ريشه اين پوچگرايي و سياه و بي هدف ديدن زندگي خودخواهي بي حد و حصر انسان باشد چرا كه انسان به عنوان حيواني ناطق همانند ساير حيوانات طبيعتا مهم ترين هدفش بقاي فردي است و هر ايده اي كه بخواهد بر مرگ ونابودي او صحه گذارد به مذاقش خوش نمي آيد و شايد دردناكترين تصويري كه به ذهن انسان خطور مي كند تصوير دنيايي است بدون حضور او و حياتي كه بدون او در جريان است.
شايد سنگيني بار اين فكر وقتي قابل تحمل باشد كه انسان بياموزد براي كليت حيات و زندگي ارزش قائل باشد نه فقط براي زندگي فردي خود. چرا كه حيات به خودي خود زيبا و شگفت انگيز است، حيات گياهي و جانوري متنوع و بي نظير با هزاران طرح و رنگ. تلاش هر روزه جانداران براي بقا، سازگار كردن خود با محيط و يادگيري مرحله به مرحله براي حفظ خود و در نهايت حفظ گونه خود. مبارزه بي امان براي بقا كه بي سر و صدا و با فروتني بيش از اندازه توسط ساده ترين جلبكها و تك سلولي ها انجام مي شود بايد به ما انسانهاي به قول خودمان هوشمند بياموزد كه مبارزه براي زيستن و بهتر زيستن چه در بودن ما و چه در نبود ما در نهايت به حيات بارور تر و غني تر نوع بشر و ساير جانداران كره زمين و شايد هم كل عالم منجر خواهد شد. مي توان تنها سياهي هاي روح و جسم بشر را ديد و گفت انسان جنگجو، خودخواه و جاه طلب تنها به سود شخصي خود مي انديشد، جنگ به راه مي اندازد، گازهاي گلخانه اي توليد مي كند، منابع طبيعي را بي رويه مصرف مي كند و به علت مرگ آگاهي مي داند كه هر چه در دوره حيات كوتاه خود از هستي به چنگ آورد غنيمت است. بدين ترتيب آنچه براي آيندگان از خود به جا مي گذارد اهميتي ندارد. ولي اين تنها يك سوي ماجراست. در سوي ديگر خيل عظيم انسانهاي ساده و بي آلايشي مي زيند كه بي سر و صدا مشغول ساختن بناي عظيم تمدن بشري هستند. انسانهايي كه در گوشه و كنار اين دنيا هر يك به اميدي حتي كوچك وبه نظر حقير به كار سازنده اي مشغولند. دانشمندان، متفكران، مبارزان راه آزادي، مادراني كه فرزندان خود را براي ورود به دنياي پر هياهو آماده مي كنند. زحمتكشاني كه چيزي از تلاش هر روزه شان عايدشان نمي شود، مارا تا بدينجا هدايت كرده اند. حال اين به ديدگاه شخصي ما بستگي دارد كه آنچه امروز در اختيار ماست و حاصل تلاش گذشتگان است پوچ و بي ارزش بينگاريم. يا اينكه دست از افسوس خوردن برداريم و ازاشتباهات گذشتگان درس بگيريم و باور داشته باشيم كه ساختن مستلزم خطا كردن است و راهي را كه ما امروز از ادامه دادنش باز مانده ايم چه بسا آيندگان تا به آخر طي خواهند كرد. نمي توان پيش بيني كرد كه آينده حيات بشري به كجا ختم مي شود چه بسا با انفجاري اتمي كره زمين به ويرانه اي بدل شود و چه بسا شهاب سنگي عظيم به كره زمين برخورد كند يا در اثر فعل و انفعالي جوي زندگي حيوان هوشمند كاملا خاتمه يابد. ولي اين احتمالات هيچ كدام نمي تواند تلاشهاي ولو كوچك انسانها را براي حياتي پربار تر و زيبا تر از معنا تهي كند.

2004-10-22T13:55:00.000+03:30

چگونگي ايجاد تغيير در ساختارهاي ناكارآمد سياسي و اجتماعي جوامع يكي از مباحث هر روزه بسياري از متفكرين مدرن بوده است. از زماني كه هگل بر جوهر ديالكتيكي انسان و نه گفتن او به اكنونش صحه گذاشت و تضادهاي تاريخي ميان سيستمهاي اجتماعي ( تضاد ميان مدنيت و دولتشهر، ثروت و اشرافيت، فئوداليسم و سلطنت و ...) را منشاء حركت از يك عينتيت تاريخي به عينتي ديگر در نظر گرفت، متفكرين به بحث در باره چگونگي تسريع اين تغييرات و فراهم كردن زمينه و بستر مناسب جهت هموار شدن بيش از پيش مسير آن پرداخته اند. از آنجا كه گذار از منزلگاههاي پي در پي تاريخ مسيري بي بازگشت است و لازم است هر هزينه اي كه از سرمايه هاي مادي و معنوي بشر جهت پيمودن اين مسير پرداخت مي شود دست آوردي قابل اعتنا داشته باشد، مسئوليت اين متفكرين در ارائه ايده هاي بديع و روشهاي عملي و مناسب جهت پيشرفت مادي و معنوي بشريت بسيار سنگين بوده است. انگلس در نامه خود به ژوزف بلوك در شرح آن تئوري كه ايده مركزي بسياري از نوشته هاي ماركس بوده است، مي نويسد:ما سازنده تاريخ خود هستيم ليكن در درجه اول، تحت سوابق و شرايط بسيار مشخص. كه در ميان آنها شرايط و سوابق اقتصادي در نهايت تعيين كننده هستند. ليكن عوامل سياسي، آداب و رسوم و ساير عواملي كه افكار بشر را مقيد مي كنند نيز در سرنوشت تاريخي بشر موثرند ولي تعيين كننده نهايي نيستند. ثانيا، تاريخ هميشه به گونه اي پيش مي رود كه نتيجه نهايي هميشه از تناقضات بين خواستهاي افراد بيشماري ناشي مي شود و هر يك از اين خواستها به نوبه خود در اثر مجموعه اي از شرايط ويژه زندگي به شكل آنچه كه هست در مي آيد. بنابراين نيروهاي تداخل كننده بيشماري وجود دارند، يك سلسله نامتناهي نيروهايي كه برآيندشان باعث يك نتيجه مي شود -واقعه اي تاريخي. اين ممكن است به نوبه خود دوباره بعنوان محصول نيرويي در نظر گرفته شود كه به عنوان يك كليت نا‌آگاه و بي اراده عمل مي كند. زيرا بر آنچه كه يك فرد اراده كرده است از جانب ديگران خدشه وارد شده است و آنچه نتيجه شده است چيزي است كه خواست هيچ يك نبوده است. ليكن از آنجا كه خواستهاي افرادآنچه را مي خواهند براي آنها فراهم نمي كنند بلكه اين خواستها بصورت يك كليت متراكم و برآيند مشترك ظاهر مي شوند. نبايد نتيجه گرفت كه تاثير اين خواستها برابر صفر است. برعكس هر كدام از آنها در برآيند كل حركت تاثير داشته و در حد خود درآن شركت دارند (دو رساله و بيست و هشت نامه از كارل ماركس و فردريش انگلس-ترجمه خسرو پارسا)چنين اعتقادي به اين باور مي انجامد كه اراده انسان مي تواند فاعل تحولات سياسي/اجتماعي باشد و بر آن تاثير بگذارد كه اين تغييرات در ابعاد گسترده و همه جانبه به انقلاب و در ابعاد محلي و كوچكتر به اصلاحات مي انجامند. روزا لوكزامبورگ در كتاب اصلاح يا انقلاب به درستي مي نويسد كه ‘اصلاحات قانوني و انقلاب، عوامل گوناگون موثر در تكامل جامعه انساني هستند. آنها يكديگر را مشروط و تكميل مي كنند و در همان زمان به طور معكوس يكديگر را دفع مي نمايند. هر قانون اساسي محصول انقلاب است. در تاريخ طبقات، انقلاب عمل پديد آوري سياسي است در حالي كه قانون، بيان سياسي زندگي يك جامعه پديد آمده است. تحول اجتماعي و اصلاحات قانوني ، نه بر حسب طول زمان آنها كه بر اساس محتواي آنها از هم متمايز مي شوند. كساني كه خود را حامي روشهاي اصلاحات قانوني در مقايسه با كسب قدرت سياسي و انقلاب اجتماعي مي دانند واقعا به دنبال انتخاب راهي آرامتر و مسالمت جويانه تر به سوي همان هدف انقلاب نيستند بلكه آنها هدفي متفاوت انتخاب كرده اند كه اين هدف در عوض تلاش براي تاسيس يك جامعه نوين، ايجاد تغييرات سطحي در جامعه كهن است (اصلاح يا انقلاب از روزا لوكزامبورگ ترجمه اسدالله كشاورزي).ماركوزه مي گويد: ‘اصلاحات را مي توان و بايد آزمود. همه آنچه فقر، بينوايي واختناق راتسكين مي دهد بايد آزمايش كرد. اما به دليل ويژگيهاي ذاتي سيستم حاكم دير يا زود به نقطه اي خواهيم رسيد كه اصلاحات با مرزهاي نظام موجود برخورد مي كند به طوري كه اجراي اصلاحات ريشه هاي نظام حاكم را خواهد بريد. اين همان نقطه اي است كه نظام بايد در برابر اصلاحات نيز از خود دفاع كند آنگاه اين پرسش مطرح مي گردد كه آيا انقلاب ممكن است؟’

2004-09-19T23:33:00.000+04:30

پذيرش اين موضوع كه انسان گونه اي حيوانيست كه بر حسب اتفاق بر عرصه كره زمين ظهور كرده است شايد اندكي از سنگيني اين فكر كه ممكن است در اثر اشتباهات جبران ناپذير نوع بشر كره خاكي به فضايي غير قابل سكونت براي انواع گونه هاي حيواني از جمله خود انسان بدل شود، بكاهد. شايد بتوان گفت انقراض نسل انسان همانند انقراض بسياري از گونه هاي حيواني مصيبت چشمگيري نيست و تنها خودمحوري انسان مدرن است كه او را به سوگ نابوديش مي نشاند. البته انديشيدن به اين موضوع كه انسان مي توانست با انتخابهايي هوشمندانه تر و مسئولانه تر زندگي بسيار لذتبخش تري داشته باشد و قابلتيهاي جسمي، روحي و فكري خود را تا حد امكان توسعه بخشد سوگ نابودي حيات بشري را را دردناك تر مي كند. شايد همين انگيزه است كه انديشمندان را بر آن داشته است كه به جستجوي راهي براي نجات از بحران بينديشند و از مبارزه براي اعتلاي بشر باز نايستند. انسان مدرن پس از چند قرن تلاش بي وقفه در غلبه بر طبيعت خارجي و تسخير آن باز بايد براي ادامه حيات خود رو در روي طبيعت خويش قرار گيرد و فضايي را كه با فعاليتهاي بي خردانه اش غير قابل سكونت كرده دوباره به چنگ آورد. بحرانهايي مانند بحران آب، بالا رفتن دماي كره زمين، آلاينده هاي صنعتي و زباله هاي اتمي به انسان زياده طلب و جسور را كه بدون انديشيدن به آينده بي وقفه در صدد كسب منافع شخصي است به مبارزه مي طلبند. شايد انسان در اين مبارزه پيروز شود كرات ديگري را به تسخير خود در آورد و گوشه هاي ديگري از اين جهان پهناور را عرصه تاخت و تاز خود قرار دهد. ولي مسلم است كه با اين نگرش منفعت طلبانه و ديدگاهي كه بر سود شخصي و خودمحوري استوار است در هيچ نقطه ايي از اين جهان پهناور نمي توان آسوده زيست. بررسي تاريخ تمدن بشري نشان مي دهد كه بشر هر بار بطور نا‌آگاهانه و ناخواسته پاي به مرحله اي ديگراز تكامل تاريخي خود گذاشته است. به قول ماركس در صبحگاهي كه انديشمندان در جستجوي راهي بودند كه بين قدرت شاه و آزادي مردم تعادلي برقرار كنند ناگاه دريافتند كه بساط سلطنت به كل برچيده شده است. شايد اين احتمال خوشبينانه وجود داشته باشد كه قبل از رخدادي برگشت ناپذير بشر وارد مرحله ديگري از بلوغ فكري خود شود و برآن شود كه زيستگاهي آبادتر بسازد.

2004-08-26T09:17:00.000+04:30

در طول قريب به پنج هزار سال تاريخ تمدن بشري چهار ميليارد انسان (تقريبا معادل دو سوم جمعيت فعلي كره زمين) طي جنگهاي مختلف كشته شده اند و بدبختانه پيشرفت علم و توسعه تكنولوژي نظامي در صد سال اخير شيب كشت و كشتار و تخريب ناشي از جنگ را بشدت افزايش داده است. به گونه اي كه جنگهاي مدرن تقريبا برنده اي ندارند چرا كه سلاحهاي رقباي ضعيفتر نيز به حد كافي مرگبارند و در رويارويي قواي بسيار نابرابر نيز رقيب ضعيفتر مي تواند با بكار گيري سلاحهايي نامتعارف (از جمله عمليات خرابكارانه و تروريستي مانند آنچه در فلسطين و عراق روي مي دهد يا بمب اتمي كه كشورهايي به توسعه نيافتگي پاكستان به آن مجهزند) رقيب را تحت فشار قرار دهد. ولي با اين وجود گزينه جنگ و تهديد نظامي ابزاري است كه دولتها گاه و بيگاه براي پيشبرد مقاصد خود از آن استفاده مي كنند و مي توانند در بسياري از موارد آنرا نزد اذهان عمومي توجيه كنند. اين كه چرا دولتهاي مدرن كه در بسياري از حوزه ها به دانش و شناخت دست يافته اند هنوز نتوانسته اند يا نخواسته اند جهت تامين منافع اقتصادي خود گزينه جنگ را از مجموعه گزينه هاي انتخابي خود حذف كنند و اين كه چرا هنوز در بسياري از كشورها مهمترين موتور محرك علم و تكنولوژي افزايش قدرت نظامي است گواهي بر اين امر است كه ابزار جنگ هنوز هم براي خروج از بحرانهاي اقتصادي ولو با صرف هزينه بسيار زياد گزينه قابل قبولي به نظر مي رسد. افزايش تقاضا براي تسليحات و آلات دفاعي به افزايش توليدات نظامي، رشد سرمايه گذاري، افزايش سود و اشتغال بيشتر و در مواردي به كاهش مازاد جمعيت طرفين درگير مي انجامد كه به اين دستاوردها غنائم جنگي بدست آمده توسط طرف برنده را نيز مي توان افزود. شايد چنين ديدگاهي بتواند توجيه كننده سياست دولت آمريكا در قبال عراق باشد ولي با مقياسي جهاني فاجعه رخ داده در عراق و كشورهايي مشابه، اتلاف سرمايه اي است كه از كل دارايي بشري هزينه شده است.يك بررسي اجمالي نشان مي دهد، انگيزه هايي كه اقوام كهن بشري را در افق تاريخ به جان هم انداخته اند (منافع مادي مانند زمينهاي حاصلخيز تر، باج و خراج و نيروي كار ارزانتر و...) و در هاله اي از مذهب، قوميت، نژاد و ناسيوناليسم افراطي نيز تقديس شده اند، امروز نيز جهت توجيه افكار عمومي مورد استفاده قرار مي گيرند (جنگ اعراب و اسراييل، جنگ بوسني، جنگهاي عراق با ايران و كويت، جنگهاي جدايي طلبانه مثلا در چچن، جنگهاي قومي و قبيله اي در كشورهاي آفريقايي) و انگيزه هاي جديدي نيز به آنها افزوده شده اند (مثلا مبارزه با گسترش كمونيسم يا امپرياليسم (جنگ ويتنام يا اشغال كشورهاي بلوك شرق توسط شوروي سابق، مبارزه با تروريسم و بنياد گرايي (جنگهاي افغانستان و عراق) كه حاصل اين همه كشمكش در طول تاريخ عبارتست از ميلياردها كشته، هزاران تمدن نابود شده همراه دستاوردهاي فرهنگي آنها شامل زبان و مذهب، شهرها و كشورهايي كه با خاك يكسان شده اند (مثل درسدن يا هيروشيما)، هزينه هاي سنگين تجهيز ارتشها، هزينه ساخت تسليحاتي كه به هدف كشتن انسانها و تخريب مورد استفاده قرار مي گيرند، ميلياردها دلار هزينه كه بايد صرف بازسازي و ترميم خرابيهاي ناشي از جنگ شود و اثرات رواني مخربي كه گاه روي نسل پس از جنگ نيز تاثير مي گذارند. اين مساله كه آيا خروج از بحران اقتصادي با صرف اين هزينه هنگفت توجيه پذير است جاي بسي تامل دارد چرا كه در نهايت سود حاصله از آن به جيب توليد كنندگان و قاچاقچيان اسلحه و دولتمرداني سرازير مي شود كه توانسته اند با استفاده از هرج و مرج موجود به سوء استفاده هاي كلان دست بزنند. شايد مجموعه عواقب ناشي از جنگ اين مسئوليت خطير را بر دوش دانشمندان بگذارد كه بجاي اين كه نا آگاهانه با دانش خود موتور محرك ماشين جنگ باشند به فكر استفاده از نيروهاي جايگزيني باشند كه بدون اتلاف سرمايه هاي بشري و منابع كره زمين، اقتصاد جهاني را از ركود خارج كنند و رسالتي نيز كه بر عهده روشنفكران و متفكران جهان است عبارتست از بيداري وجدان خفته اقوام بشري واعتلاي آگاهي انسانها در زمينه عواقب مرگبار و خطير جنگ چرا كه سكوت و بي تفاوتي نسبت به اين مقوله مي تواند براي هزارمين بار به تكرار اشتباهات مرگباري بينجامد.

2004-08-06T11:13:00.000+04:30

هيجدم برومر لويي بناپارت كارل ماركس و تاريخ معاصر ايران- قسمت سوم

روزا لوكزامبورگ در كتاب اصلاح و انقلاب در نقد ديدگاه برنشتاين كه دمكراسي را مرحله اي اجتناب ناپذير از تكامل جامعه مي دانست مي نويسد به زعم برنشتاين، دمكراسي قانون بزرگ تكامل تاريخي است كه تمام نيروهاي حيات سياسي براي تحقق آن در تلاشند، اما اين تز كاملا بر خطاست. اين درك كه با تاكيدي مطلق گرايانه بيان مي شود و به صورت نوعي عوامانه سازي خرده بورژوازي ماحصل مرحله كوتاهي از تكامل بورژوازي است. هنگامي كه تكامل تاريخي دمكراسي را كمي دقيق تر بررسي كنيم و در همان زمان تاريخ عمومي سرمايه داري را مورد توجه قرار دهيم به نتايج كاملا متفاوتي دست مي يابيم. دمكراسي در اغلب شكل بندي هاي متفاوت نيز يافت شده است: در جوامع اشتراكي اوليه، در دولت بردگان دوران باستان، و در جوامع اشتراكي سده هاي ميانه و به طريق مشابهي، سلطنت مطلقه و مشروطه نيز در نظامهاي اقتصادي متفاوتي يافت شده اند. هنگامي كه سرمايه داري در سده هاي ميانه زاده شد و نخستين توليد كالايي صورت گرفت سرمايه داري به يك قانون اساسي دمكراتيك در جوامع شهري متوسل شد. پس از ورود سرمايه داري به مرحله مانوفاكتوري، سرمايه داري سلطنت مطلقه را به عنوان شكل سياسي مطلوب برگزيد و سرانجام در دوره اقتصاد صنعتي توسعه يافته، سرمايه داري در فرانسه به توالي جمهوري دمكراتيك،سلطنت مطلقه ناپلئون اول، سلطنت نجبا در دوره بازگشت، سلطنت مشروطه بورژوازي لويي فيليپ، جمهوري دمكراتيك، سلطنت ناپلئون سوم و سرانجام براي بار سوم جمهوري را برقرار كرد. در آلمان حق راي دمكراتيك تنها ابزاري براي يك كاسه كردن دولتهاي كوچك بود و به اين منظور براي تكامل بورژوازي آلمان اهميت داشت و الا بورژوازي آلمان خود را با يك سلطنت مشروطه نيمه فئودالي دلخوش كرده بود. در روسيه سرمايه داري مدت مديدي تحت يك رژيم استبداد مطلقه شرقي نضج و نمو پيدا كرد بدون آنكه بورژوازي ذره اي تمايل براي دمكراسي از خود نشان دهد. دراتريش حق راي عمومي بيش از هر چيز حاشيه امنيتي براي سلطنت رو به سقوط و فروپاشي بود. در يك بررسي دقيق تر خواهيم ديد كه پيروزي مداوم دمكراسي كه به زعم تجديد نظر طلبي و بورژوا ليبراليسم قانون سترگ جامعه بشري و مشخصا تاريخ نوين است، شبحي بيش نيست و هيچ رابطه مطلقي بين توسعه سرمايه داري و دمكراسي نمي توان برقرار نمود. شكل بندي سياسي يك كشور معين هميشه تابعي از تركيب عوامل سياسي موجود داخلي و خارجي است. اين شكل بندي سياسي در چهارچوب خود گستره گوناگوني از سلطنت مطلقه گرفته تا جمهوري دمكراتيك را اجازه ميدهد.‘

از كتاب اصلاح و انقلاب اثر روزا لوكزامبورگ - ترجمه اسدالله كشاورزي

قصد من از مطرح كردن نظرات لوكزامبورگ توجه به اين نكته است كه در صورتي كه در تركيب عوامل سياسي موجود در ايران عوامل خارجي را حامي رشد و توسعه دمكراسي در نظر بگيريم، كه البته در شرايط فعلي كه منطقه خاورميانه را موجي از بي ثباتي و آشفتگي در بر گرفته است شايد گزينه تغيير وضع موجود حتي از ديدگاه دولتهاي اروپايي و آمريكا نيز گزينه مناسبي نباشد و تعامل با حكومت فعلي و تلاش براي كمك گرفتن از ايران در راستاي تثبيت شرايط سياسي و اجتماعي عراق و افغانستان گزينه مناسب تري به نظر برسد، مجموعه متعددي از عوامل داخلي از جمله عوامل اقتصادي، سياسي و اجتماعي شكل گيري دمكراسي، نهادهاي مدني و گفتمان سياسي را در ايران با بحران مواجه مي كنند. اقتصاد وابسته به نفت و عليل ايران بدون عبور از مرحله ،توسعه فئودالي صنعتي شدن دولتي و نيم بندي را تجربه مي كند و در نهايت همين صنايع فاقد قدرت رقابت در عرصه اقتصاد جهاني به ابزارهايي تبديل شده اند در جهت موازنه قواي سياسي رقيب نه ابزارهايي براي رشد و توسعه اقتصادي به عنوان بستري براي توسعه سياسي كشور. البته اين امر كه آيا توسعه اقتصادي مهمترين پيش شرط توسعه سياسي است شبهات زيادي وجود دارد چرا كه مثلا در الگويي مانند چين توسعه اقتصادي لزوما به توسعه سياسي منجر نشده است و اصولا در كشورهاي متعددي دمكراسي مانند نهال شكننده اي است كه دائما در معرض تعرض صاحبان قدرت قرار ميگيرد و دولتهاي حاكم به بهانه هاي مختلف (مبارزه با تروريسم، امنيت ملي و ...) به محدود كردن حقوق شهروندان، محدود كردن آزاديهاي مردم و اعمال كنترل و نظارت بر فعاليتهاي اجتماعي آنها مي پردازند (حتي در جوامع مدعي دمكراسي مثل آمريكاي شمالي نيز چنين تضادهايي به چشم مي خورند). لذا حركت اصلاح طلبانه بر مبناي اين ايده كه حريف از قوه تعقل كافي برخوردار است و داوطلبانه ابزارهاي اعمال قدرت خود را به كار نمي گيرد و به اصول بازي شرافتمندانه پايبند است و آگاهانه نيروهاي مخالف خود را تا حد امكان سركوب نمي كند بيشتر از ساده دلي اصلاح طلبانه ناشي مي شود تا از نگرش سياسي پخته اي مجهز به لااقل كمي آگاهي تاريخي كه بفهمد هيچ قدرتمداري داوطلبانه و توام با آرامش از قدرت خود جهت حصول يك سلسله شعارهاي مردمي صرفنظر نكرده است و شرايط سياسي حاكم در هر كشور دراثر يك سلسله تعاملات پر تنش و كشمكشهاي خونين سياسي ، اجتماعي متحول مي شود. به قول ماركس ‘الحق كه دمكراتها خيلي به بوق و كرنا اعتقاد دارند. هر بار كه اين گروه به يكي از خاكريزهاي استبداد در برابر خود مي رسند پا را در يك كفش مي كنند كه حتما معجزه كنند. توپ و تشرهاي خرده بورژواها و تشرهايشان فقط براي اين است كه حريف را بترساند و همين كه همه شان پشت به ديوار قرار گرفتند، وقتي آلودگيشان به حدي رسيد كه ديگر مي بايست آن توپ و تشرها را عملي كنند دو دليشان به حدي است كه به درد همه چيز مي خورد جز به درد اين كه به فكر فراهم كردن وسايل لازم براي اجراي آن توپ و تشرها باشد، بر عكس از همان آغاز با ولع تمام در صدد اين است كه ببيند شكست خود را چگونه مي توان توجيه كرد. پيش درآمد شروع قريب الوقوع نبردي كه هياهوي آن گوش فلك را كر مي كرد درست در جايي كه نبرد در واقع بايد شروع شود به زمزمه اي چنان ضعيف بدل مي شود كه به گوش كسي نمي رسد. هيچ حزبي به اندازه حزب دمكرات در باب وسايل و امكاناتي كه در اختيار دارد اغراق نمي كند و هيچ كس به اندازه اين ها انقدر آسان دچار توهم نمي شود. دمكرات نماينده يك طبقه ميانجي است كه همه تضادهاي طبقات رو در رو بايد در آن تعديل شود و به همين دليل تصور مي كند كه وجود شريفش مافوق هر گونه تخاصم است. آنها قبول دارند كه با طبقه اي ممتاز در برابر يخود روبرو هستند، ولي مي گويند خودشان به علاوه بقيه ملت همه جزوي از مردمند و آنچه پيشنهاد مي كنند همانا نفع مردم است. بنابر اين پيش از ورود به مبارزه نيازي به بررسي منافع و موقعيتهاي متفاوت را ندارند و نيازي هم ندارند كه در مورد مناسب بودن ابزار مبارزه وسواس زيادي از خود نشان دهند. كافي است سر بجنبانند تا مردم با همه منابع تمام نشدني خود برخيزند و به جان ستمگران بيفتند. و اگر در عمل معلوم شد نفع مورد نظرشان صنار نمي ارزيده و نيرويشان در واقع عين بي نيرويي و ناتواني بوده است تقصيرش به گردن سفسطه بازان جنايتكاري است كه مردم يكپارچه را به گروههاي متخاصم با يكديگر تقسيم مي كنند يا به گردن ارتش است كه حماقتش مانع از درك اين موضوع شده است كه هدفهاي پاك دمكراسي همانا هدفهاي خود او هستند يا بعلت اين است كه در جريان اجراي برنامه اشتباه كوچكي به وجود آمده و بالاخره براي آنست كه دست تصادف كه قابل پيش بيني هم نبوده باعث شده كه اين دفعه بازي را ببازند. خلاصه دمكرات آنچنان موجودي است كه از شرم آورترين شكستها مانند زماني كه وارد مبارزه مي شد پاك و منزه بيرون مي آيد، با اعتقادي تازه به اين كه بايد پيروز شد ولي نه با دست كشيدن از ديدگاه سابق خود بلكه از اين جهت كه شرايط بايد براي پيروزي آماده گردد.‘

از كتاب هيجدهم برومر لويي بناپارت اثر كارل ماركس ترجمه باقر پرهام

2004-07-24T19:26:00.000+04:30

شايد بتوان گفت يكي از مهمترين دستاوردهاي انقلاب صنعتي و پيشرفت بشر در عرصه علم و تكنولوژي، كاهش زمان فعاليت انسانها جهت تامين نيازهاي ابتدايي زندگي و افزايش اوقات فراغت آنهاست. انسان مدرن مي تواند ساعات قابل ملاحظه اي را به خود اختصاص دهد و به آنچه دوست دارد بپردازد. در خلوت خودآزادانه بينديشد و تخيل كند. لحظات خوشي را در كنار نزديكانش بگذراند و به تبادل سخن وفكر با انسانهاي ديگر بپردازد. ولي از همان آغاز، پر كردن اوقات فراغت انسانها به معضلي بزرگ بدل گشته است. البته سرمايه داري مدرن آنقدر هوشمند است كه بتواند با يك محاسبه ساده به اين موضوع پي ببرد كه اگر فقط نيم ميليارد از كل جمعيت كره زمين روزانه يكساعت با جديت به تفكر بپردازند هر روز بيش از 5000 سال كه تقريبا معادل كل تاريخ تفكر بشريست، فكر مفيد توليد شده است. اگراز اين روزي 5000 سال 10 سال آن صرف نقد سيستم حاكم شود، شايد بتوان در مدت معقولي راه حلي براي تحليل وضع موجود، گريز از آفات آن و در نهايت مبارزه در جهت تغييرش پيدا كرد. شايد اين امر بتواند تا حدودي تلاش بي وقفه سيستم سرمايه داري را جهت پر كردن اوقات فراغت مردم با سرگرميهاي بي خطر و فراهم كردن خوراكهاي فكري حاضر و آماده براي آنها را توجيه كند. بمباران تبليغاتي مردم در رسانه هاي مختلف مي تواند اقتصاد سرمايه داري را رونق دهد و به مردم يادآوري كند كه بايد هر روز بي وقفه به فكر ارتقاي مادي زندگي خود باشند. آدمهاي بي نوايي كه خسته از كار روزانه خود برگشته اند بايد انگيزه لازم جهت جان كندن فردا را كسب كنند تا چرخهاي اقتصاد دنيا از حركت باز نايستد.

2004-06-29T13:26:00.000+04:30

هيجدهم برومر لويي بناپارت كارل ماركس و تاريخ معاصر ايران - قسمت دوم
ماركس در كتابش به اين نكته اشاره مي كند كه ’آدميان هستند كه تاريخ خود را مي سازند ولي نه آنگونه كه دلشان مي خواهد، يا در شرايطي كه خود انتخاب كرده باشند، بلكه در شرايط داده شده اي كه ميراث گذشته است و خود آنان به طور مستقيم با آن درگيرند. بار سنت همه نسلهاي گذشته با تمامي وزن خود بر مغز زندگان سنگيني مي كند. و حتي هنگامي كه اين زندگان گويي بر آن مي شوند تا وجود خود و چيزها را به نحو انقلابي دگرگون كنند و چيزي يكسره نو بيافرينند، درست در همين دوره هاي بحران انقلابي است كه با ترس و لرز از ارواح گذشته مدد مي طلبند، نامهايشان را به عاريت مي گيرند و شعارها و لباسهايشان را، تا در اين ظاهر آراسته و درخور احترام، و با اين زبان عاريتي بر صحنه جديد تاريخ ظاهر شوند.... همين كه شكل جديد جامعه يكبار براي هميشه مستقر گرديدغولهاي پيش از طوفان نوح و به همراه آنها روم با همه قد و قواره دوباره زنده شده شان، به سرعت ناپديد مي شوند. جامعه بورژوايي، در همان قالب نوپاي خودديگر سخنگويان و نمايندگانش را در سيماي كسان ديگري مي جويد. سرداران واقعي اين جامعه ديگر در پشت ميزهاي بنگاههاي مالي و بازرگاني نشسته اند. اين جامعه بورژوايي كه يكسره سرگرم توليد ثروت و پيكار مسالمت آميز در صحنه رقابت است، آن اشباح رومي را كه بر سر گهواره اش بيداري كشيده بودند يكباره از ياد مي برد. جامعه بورژوايي اگر چه در ذات خود ناقهرمانانه است، اما قهرمانگري، از خود گذشتگي و ايثار و دست يازيدن به ايجاد وحشت، جنگ داخلي و جنگهاي خارجي فراوان لازم است تا چنين جامعه اي بوجود آيد. گلادياتورهاي اين جامعه، آرمانها، صور هنري، و پندارهايي را كه براي سرپوش گذاشتن بر محتواي دقيقا بورژوايي مبارزاتشان و روشن نگهداشتن شراره هاي شور و شوق آن مبارزات، كه به عنوان مظهري از تراژدي بزرگ تاريخ ضروري بود، در سنتهاي اساسا كلاسيك جامعه روم يافتند.‘از كتاب هيجدهم برومر لويي بناپارت اثر كارل ماركس ترجمه باقر پرهام
البته انقلاب سال 1357 ايران معلول حركت طيف گوناگوني از نيروهاي مخالف رژيم بود(شامل هواداران احزاب، گروههاي چريكي با گرايشهاي سياسي چپ، جبهه ملي، نهضت آزادي و روحانيون با گرايشهاي تند و ميانه رو) ولي در نهايت طيفي كه دستاوردهاي انقلاب را بعنوان ملك مطلقه تصاحب كردند، يعني روحانيون و خرده بورژوازي بازار، بسيار بيشتر از ساير گروهها از ارواح گذشتگان مدد گرفتند. امروز مي بينيم كه اسطوره هاي انقلابي و شهادت طلبانه اي كه از صدر اسلام و حركات قهرمانانه عالم تشيع سر بر آورده بودند رنگ باخته اند و بازاريان سنتي و سازمانهاي مذهبي مدتهاست بنگاههاي مالي و اطاقهاي بازرگاني را عرصه تاخت و تاز خود قرار داده اند. ديگر رهبر فرزانه امت مسلمان ايران! شهامت اين را يافته است كه از زبان شخص خود با مردم سخن بگويد و ديگر نيازي ندارد وامدار قهرماناني چون علي، ابوذر و حسين باشد.

2004-06-24T11:15:00.000+04:30

با شنيدن سوگندنامه سفير آمريكا در عراق به اين فكر افتادم كه چرا بايد دفاع از ارزشهاي آمريكايي در هر مكان و هر زمان، به عنوان يكي از اركان اصلي سوگندنامه قرائت شود. چرا كه هميشه چيزهايي نياز به دفاع هميشگي دارند كه داراي مقادير قابل توجهي از ناعقلانيتند و اين امر به منزله تهديد هميشگي ارزشهاي مورد نظر است. جامعه مصرف كننده تا وقتي مي تواند به بقاي خود ادامه دهد كه مردم آن جامعه به اين امر كه مصرف كردن واقعا يك ارزش است اعتقاد كامل داشته باشند و اگر براي يك ماه مردم از خودشان بپرسند چرا بايد دائم در تكاپوي تهيه وسايل مد روز باشند و از خريد كردن دست بكشند اقتصاد جهان با يك بحران جدي مواجه مي شود. سيستمي كه با تقسيم كار محض اداره مي شود به هيچ كس اجازه پرسيدن دلايل و چرا ها نمي دهد، در اين سيستم همه آدمها بعنوان پيچ و مهره هاي محرك اقتصاد بايد وظيفه خود را به نحو احسن انجام دهند و رقابت به قدري سنگين است كه هيچ كس فرصت لحظه اي تفكر و به چالش كشيدن مباني فكري جامعه را ندارد. همه بايد براي كسب وسيله ارتقاء رفاه مادي زندگي يعني موجودي مجازي به نام پول به تلاش شبانه روزي بپردازند ولي پول به خودي خود داراي هيچ مفهوم و بار معنوي نيست نه خوب است نه بد، نه ارزش است نه ضد ارزش. مي تواند در آن واحد حامي پليدترين اهداف و باارزش ترين آنها باشد. پرستش چنين موجودي كه نه اسطوره اي پشت سر آن است نه آييني، نه خاستگاهي دارد نه غايتي آدمها را به سمت پر كردن خلاء روحي خود به روشهاي نامتعارف سوق مي دهد. در كشورهايي مثل آمريكا مردم به فرقه هاي عجيب و غريب و روشهاي ذهني، ‏تي ام و امثالهم روي مي آورند و در كشورهاي جهان سومي كه استطاعت واردشدن و برنده بودن در عرصه اقتصاد جهاني را ندارند واكنش عمومي به فقر، سركوب، ديكتاتوري و توهين و تحقير دائم اين ملتها، دستاويز قراردادن مذهب يا قوميت و روي آوردن به خشونت است به عنوان عواملي جهت احقاق حقوق از دست رفته آنها. چرا كه ارزشهاي توخالي و نخ نمايي كه سياستمداران سرمايه داري مبلغ دائمي آنها هستند حتي نمي تواند خود آنها را هم مجاب كند چه برسد به ملل محرومي كه با مشكلات گوناگوني دست و پنجه نرم مي كنند.

2004-06-08T11:58:00.000+04:30

هيجدهم برومر لويي بناپارت اثر كارل ماركس و تاريخ معاصر ايران - قسمت اول
مقايسه ادوار تاريخي، اجتماعي و سياسي اقوام و ملل مختلف گاه غلط انداز و گاه آموزنده است. به شرط اينكه مقايسه كننده از قدرت تحليل و دقت نظر كافي برخوردار باشد و بتواندبه درستي عوامل تعيين كننده ويژگيهاي آن مقطع زماني خاص را درك كند. به عنوان مثال وضعيت آن جامعه را از نظر تكامل مادي و اقتصادي و توسعه صنعتي كه بيشتر اوقات بستر پديده هاي اجتماعي هستند در نظر بگيرد و هنگام نتيجه گيري، ويژگيهاي خاص جوامع مدرن تر و متاخر را نيز در نظر داشته باشد (مثلا رشد نجومي اطلاع رساني و ارتباطات در عصر حاضر) چرا كه ممكن است اين ويژگيها منجر به نتايجي شوند كاملا متفاوت از رخدادهايي كه در گذشته رخ داده اند.
آنچه مرا به باز كردن اين بحث خاص تشويق كرده است وسوسه اي است كه پس از خواندن اثر ارزشمند كارل ماركس، هيجدهم برومر لوئي بناپارت (ترجمه باقر پرهام)، گرفتارش شدم و آن وسوسه اين است كه اوضاعي سياسي و اجتماعي دوران معاصر ايران را با آن مقطع تاريخي فرانسه كه به قلم شيواي ماركس توصيف شده مقايسه كنم. البته از آنجايي كه بندبند كتاب سرشار از نكاتي است كه مي تواند خواندني باشد لذا به علاقه مندان خواندن كل كتاب را پيشنهاد مي كنم ولي بعضا نكاتي را كه برايم جالب توجه هستند مي نويسم.
يكي از بحثهاي جالبي كه در كتاب مطرح شده بحث تدوين طرح قانون اساسي جمهوري توسط جمهوري خواهان بورژوا است (جرگه اي مركب از بورژواها، نويسندگان، وكلاي مدافع، افسران و كارمندان داراي احساسات جمهوري خواهي، منزجر از لويي فيليپ و مملو از احساسات ناسيوناليستي فرانسوي كه پس از انقلاب فوريه 1848 كه منجر به سرنگوني لويي فيليپ و برقراري مجدد جمهوري در فرانسه شد، در حكومت موقت و مجلس ملي موسسان جاي گرفتند) كه يادآور نيروهاي ملي، مذهبي، دولت موقت بازرگان و تدوين قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران است. بر اساس اين قانون اساسي ‘ستاد كل اجتناب ناپذير آزاديها (آزادي فردي، مطبوعات، گفتار، اجتماعات و ...) به لباس رسمي قانون اساسي آراسته شد به شرط اين كه اين آزادي ها با حقوق ديگري و امنيت عمومي و نيز با قوانين ويژه اي كه براي هماهنگ كردن آزادي هاي فردي با يكديگر و امنيت عمومي وضع مي شوند منافات نداشته باشد، به عنوان مثال شهروندان مي توانستند اتحاديه يا انجمن تشكيل دهند يا بدون حمل سلاح اجتماعاتي برگزار كنند يا عقايد خود را از راه مطبوعات بيان كنند. اين حقوق هيچ محدوديتي جز حفظ حقوق ديگران و تامين امنيت عمومي نداشت. با توجه به اين گونه قوانين ارگانيك، همه آزاديها چنان تنظيم شدند كه بورژوازي اطمينان يافت بدون برخورد با مزاحمت برخاسته از حقوق برابر طبقات ديگر مي تواند از اين آزاديها برخوردار شود. در ساير موارداستفاده از آزاديها براي ديگران ممنوع يا محدود به شرايطي شد كه آنرا تدابير پليسي به نفع امنيت عمومي يعني امنيت بورژوازي، تعيين مي كرد. پس از تصويب اين قانون اساسي از آنجا كه در هر بند از آن چيزي متناقض با مضمون آن وجود داشت، هم دوستداران نظم كه آنرا زير پا مي گذاشتند و هم دمكراتها كه خواستار رعايت آن بودند به حق مي توانستند به آن استناد كنند. وجود آزادي در لا به لاي صفحات قانون اساسي كم و كسري نداشت ولي تحقق راستين آن ممنوع بود. اين قانون اساسي كه با زيركي تخطي ناپذير شده بود در دو سر آسيب پذير بود يعني مجلس قانون گذار از يك سو و رييس جمهور (رهبري در جمهوري اسلامي) از سوي ديگر. مجلس ملي مي توانست مطابق قانون اساسي و به استناد با آن رييس جمهور را بر كنار كند (نقش مردم در تعيين خبرگان و نقش خبرگان در تعيين رهبري). نمايندگاني كه با آراء عمومي برگزيده شده اند مجلسي را تشكيل مي دهند كه در برابر كسي مسئول نيست، تقسيم شدني هم نيست و از لحاظ قانوني آخرين مرجع تصميم گيري در باره جنگ، صلح و پيمانهاي بازرگاني است و همواره در جلوي صحنه حضور دارد. از سوي ديگر رييس جمهوري (رهبري) از امتيازات شاهانه قدرت برخوردار است. مي تواند وزرايش را مستقل از مجلس ملي عزل ونصب كند (اختيارات رهبري در زمينه كنترل شوراي نگهبان و مجلس)
رييس جمهوري كه همه ابزارهاي اجرايي در دست اوست در نهايت حق گماشتن افراد به هر مقامي از آن اوست. تمامي نيروهاي مسلح پشت سر اين رييس جمهور قرار دارند(فرمانده كل قوا). او مي تواند جنايتكاران را عفو كند و اعضاي گارد ملي را بركنار سازد و با موافقت شوراي دولت انجمن هاي ايالتي و شهري منتخب آراي مردم را از كار بيندازد. حق ابتكار عمل در مذاكره و عقد قرارداد با كشورهاي خارجي از آن اوست. در حالي كه مجلس ملي دائم در جلوي صحنه است و همه انتقاد ها متوجه اوست، رييس جمهوري (رهبر) دور از انظار مردم زندگاني بي دردسري را مي گذراند. در اين قانون اساسي، تفكيك قوا تا سر حد تناقضي تحمل ناپذير گسترش داده شده است و به قول گيزو جدالهاي پارلماني قواي اجرايي (رهبر) و قانونگذاري چنان است كه بازيگر را تشويق مي كند بانك بزند.
از كتاب هيجدهم برومر لويي بناپارت - ترجمه باقر پرهام

2004-05-28T10:22:00.000+04:30

يكي ازمباحث جالبي كه در كتاب ‘مقدمه بر فلسفه تاريخ هگل’ به قلم ژان هيپوليت مورد بحث قرار گرفته توصيف هگل از روح يهوديت است: ’آبشخور خداي ابراهيم، به قول هگل تحقير در قبال جهان بود،به همين دليل ابراهيم تنها موجود برگزيده وي مي توانست باشد.’ خداي ابراهيم از اين نظر با خدايان خانوادگي، بومي و ملي تفاوت داشت. خانواده ممكن است وحدت الهي را بشكند ولي جايي براي خدايان ديگر باز مي گذارد و همه عالم نامتناهي را به خود اختصاص نمي دهديعني براي خدايان ديگر حقي برابر قائل است. ولي در وجود خداي خود بين ابراهيم و اعقاب او به اين الزام بر مي خوريم كه خدا بايد يگانه باشد و قوم يهود هم يگانه قومي است كه چنين خدايي دارد. اما با اين جدايي هاي رنگارنگ، جدايي بشر از طبيعت، جدايي بشر از بشر، جدايي بشر از خدا، چيزي پيدا مي شود كه مي توان آنرا تشرع يا قانون پرستي ناميد. يعني روحيه عبوديت در برابر نص قانون يهود.زيرا خدا خدايي است كه ناگزير ماوراي بشراست، و با اين جدايي تنها مي توان به رابطه اقتدار و عبوديت رسيدكه يگانه رابطه از لحاظ انديشه است. بشر برده است و خداي او خدايي دهشتناك است كه بي آنكه در درون آدمي حضور داشته باشد از بالا به او فرمان مي دهد. او براي متقاعد كردن بزرگان قوم يهود براي پذيرفتن طرح او جهت رهايي آنها از ستم از كينه مشتركشان در برابر ستم، يا از شوقشان به شادي و آزادي مدد نمي گيرد بلكه به نظم بيرون از وجود آنها با وسايلي خارجي مثل معجزه استناد مي كند. در اين تحليل از روح قوم يهود ما به ملاحظات عميقي در باب چيزي بر مي خوريم كه آنرا دشمني با حيات و هوش يا حيات وتفكر مي توان ناميد. روح قوم يهود نمونه تفكر تام نگر و مطلق بين است. زندگي خرد شده است و ديگر چيزي جز مناسبات خدايگان و برده در كار نيست كه بتوان آنرا مبناي مناسبات موجودات با يكديگر قرار داد. زيرا متناهي از نامتناهي جدا شده است. زندگي بنابراين عنصر درون بود چيزها نيست، نامتناهي در ماورا قرار دارد و خود تبديل به شيئ شده است - نامتناهي جدا - و دقايق زندگي شور حياتي خود، نامتناهيي را كه در پرتو عشق در وجودشان بود،از دست داده اند و ديگر چيزي جز اشياي نامتناهي نيستند. از نظر هگل ابراهيم نمي خواست عشق بورزد، او درد پيوندهاي گسسته اش را كه نشانه هاي بقاي نياز به عشق ورزيدنند با خود نبرد. از نظر هگل عشق مقدم بر هر گونه تفكر و عامل وحدت زندگي است ولي ابراهيم كه از طبيعت بريده بود ديگر قادر نبود اشياء را به صورت زنده بنگرد. حقيقت اين است كه ابراهيم با آن تفكر خويش ديگر قادر نيست خدا را از جنبه متناهي در نظر بگيرد. اين جا رابطه سرشار از زندگي متناهي و نامتناهي كه همان عشق است گسسته است و خدا ماوراي دست نيافتني است كه ديگر نمي توان در دل زندگي بازش يافت.’ از كتاب مقدمه برفلسفه تاريخ هگل نوشته ژان هيپوليت - ترجمه باقر پرهام با ارجاعات مستقيم به مجموعه آثار هگل
چيزي كه توجه مرا به خصوص به بحث فوق جلب كرده است عقوبت سنگيني است كه منصور حلاج هنگام آشكار كردن سر ملوك گرفتارش شد. سري را كه حلاج جز بر سر دار نتوانست بگويد، يعني انا الحق گفتنش، در واقع نشانه پيوند متناهي و نامتناهي بود. هنگامي كه او را بر سر دار مي كردند، در پاسخ درويشي كه از او معناي عشق را پرسيد گفت: ’امروز بيني و فردا بيني و پس فردا بيني‘ كه آن روزش بكشتند، ديگر روزش بسوختند و سوم روزش به باد دادند و به قول عطار ’عشق اين است!’ و به قول حلاج: ’در عشق دو ركعت است كه وضوي آن درست نيايد الا به خون.’ آنچه كه او در وصيت به فرزندش قدر مي نهاد همان علم حقيقت بود كه ذره اي از آن را از مدار اعمال جن و انس گرامي تر مي داشت.
از كتاب تذكره الاوليا - فريد الدين عطار نيشابوري

2004-04-18T14:36:00.000+04:30

آ”اين درآن زمان بود كه اينها فخر مي كردند به وجود او . آن هم مسلم نبود.“ اين جمله درخشان! و بحث انگيز خميني در رد مصدق كه روزنامه شرق 24 فروردين چاپ شده به نوعي ادبيات خميني را به چالش مي كشد. در نگاه نخست دستور زبان غلط و جمله بندي بدوي خميني جلب توجه مي كند و در مرحله بعدي نگاه كينه توزانه و حسودانه خميني به مصدق كه ار آن بوي دشمني ديرينه اي به مشام مي رسد خواننده را تحت تاثير قرار مي دهد. چرا كه خميني با يك جمله ”آن هم مسلم نبود“خط بطلاني بروي تمام تلاشها و مبارزات ارزشمند مصدق مي كشد. چاپ چنين جملاتي از خميني در چند سال اخير نشان از اين دارد كه افرادي تلاش مي كنند بر عكس آنچه خود اعلام مي كنند تابوي خميني را به چالش بكشند و هاله مقدس تشكيل شده دور سر خميني را كمرنگ كنند. چرا كه براي بدست آوردن شهامت لازم براي گذشتن از خط قرمز خميني و بازنگري دوباره در مسائلي كه بدليل نقطه نظرات لجوجانه و كينه توزانه خميني به دست فراموشي سپرده شده اند به چنين پيش زمينه هايي نياز است. البته مدت مديدي است كه در بسياري از موارد احكام صادر شده از طرف خميني به فراموشي سپرده شده اند و هم محافظه كاران ، هم اصلاح طلبان سعي مي كنند وجهه خميني را به عنوان يك وزنه تعادل حفظ كنند ولي بعضا طرح دوباره جملات قصار خميني براي تفكر و تامل مي تواند وسوسه برانگيز باشد.”

2004-04-14T16:26:00.000+04:30

بيشتر آدمها از اعتراف به اشتباه بودن انتخابهايي كه در زندگي انجام داده اند و ابراز تاسف از روش زندگي خود، گريزانند و براي توجيه خود از شيوه زندگي ديگران انتقاد مي كنند. نمي دانم دليل نگاه منتقدانه من به زندگي اروپاييها در سفر اخيرم ناشي از اين امر است كه دل كندن اززندگي فعليم و شروع يك زندگي دوباره در يك مملكت غريب برايم غير ممكن است. نمي دانم شايد مشكلم اين بود كه زندگي در شهر تهران آدم را به مجموعه اي از مشكلات و نابساماني ها معتاد مي كند و وقتي دو هفته در شهر آرامي مثل هانوفرزندگي مي كنيد كه در بعضي ساعتها به نظرتان مي رسد كه صداي كشيدن چمدانتان روي زمين مخل آسايش افراد محل شده است احساس مي كنيد دلتان مي خواهد از شدت افسردگي گريه كنيد. حركات آرام مردم كلافه تان مي كند و اين كه اگر احيانا گوشه كيفتان در قطار به كسي بخورد طرف خودش را با اكراه كنار بكشد آزار دهنده است. اينكه حتي كبوترهاي اروپايي هم چاق و خپل و سرحالند و كبوترهاي مملكت شما همه از شدت دود گازوييل سياه شده اند كفر آدم را در مي آورد. دلتان مي خواهد زودتر به ولايت خودتان برگرديد و با فروشنده هاي حقه باز، راننده هاي تاكسي فيلسوف مسلك كه از سياست و اقتصاد حرف مي زنند و مردمي كه ديوانه وار توي خيابانها وول مي زنند و مثل جنون زده ها رانندگي مي كنند سروكله بزنيد. اين كه مردم در جامعه اي كه تا خرخره مملو از كالا ست در محاصره اشيا و تكنولوژي هستند آزاردهنده استد. البته اين احساس در آلمان شرقي سابق كمتر اذيتم مي كرد. بعد ديدن موزه كته كلويتس در برلين با خودم فكر كردم كه نمي توان بدون پرداخت بهايي سنگين معادل بهايي كه اروپا بعد از دو جنگ جهاني پرداخت كرده به دمكراسي پايدار و ثبات سياسي، اجتماعي رسيد و بدون مبارزه و زجر كشيدن، زمين خوردن و دوباره بلند شدن انتظار داشتن جامعه اي ايده آل داشت. آزادي و دمكراسي هدايايي نيستند كه كسي آنها را حاضر و آماده به يك جامعه تقديم كند و با تلاشهاي مورچه وارما در اين راه، انتظار پيشرفتي غير مورچه وار نمي توان داشت.

2004-04-10T14:24:00.000+04:30

از اولين باري كه چيزي تو اين وبلاگ نوشتم خيلي گذشته است. دوست دارم براي همه اونايي كه زماني دوستشون داشتم چيزي بنويسم. براي دوستاي قديميم، همشاگردي هام، اونايي كه بهم چيزي ياد دادن، اونايي كه لچظات خوبي رو باهاشون گذروندم و براي همه عزيزانم. زندگي خيلي سريع ميگذره و اونايي كه مي خوان پا به پاش بدون بعضي اوقات يادشون مي ره چرا زنده هستن.شايد اين جمله كه به نظرتكراري بياد ولي تنها دليلي كه من بعد از مدتها تفكربراي زنده بودن پيدا كردم عشق ورزيدن و دوست داشتنه و لحظات خوبي كه در كنار عزيزانمون مي گذرونيم.
وقتي به خودم فكر مي كنم به اين نتيجه مي رسم كه من با دنيا به اين شكل امروزيش واقعن تطابقي ندارم و شعورم براي درك تكنولوژي فوق مدرن، عصراطلاعات و پست مدرنيته واقعا كم است. هنوز فكر مي كنم اي كاش شانسي براي برقراري عدالت اجتماعي در دنيا وجود داشته باشه و اي كاش همه اين همه سر و صدا ها براي جهاني شدن به بردگي مدرن ملتهاي فقير و ستمديده دنيا منجر نشه. اي كاش رسانه ها در عصر ارتباطات انقدر دروغ تحويل مردم ندن و همه حقايق رو وارونه جلوه ندن و در اين دنياي پرهياهو مردم به جز باسن جنيقر لوپز و بريتني اسپيرز چيز ديگه اي هم براي فكر كردن داشته باشن و اي كاش مردم بتونن از كل زماني كه به پول درآوردن فكر مي كنن نيم ساعت هم به همديگه اختصاص بدن.

2003-11-19T20:19:00.001+03:30

امروز توانستم بعد از چندين ماه سر و كله زدن با خودم براي اولين بار در وبلاگم چيزي بنويسم و اين هم به بركت خواندن چند جمله زير از ميشل فوكو در كتاب نظم گفتار بود:
‏ ‏“ …در نزد بسياري از افراد، ميلي اين چنين به اين كه به آغاز كردن نيازي نباشد در كار است، ميلي اين چنين به باز يافتن خود، به وارد شدن در بازي، از آن سوي گفتار، بدون نياز به از بيرون در نظر گرفتن همة چيزهاي عجيب، رعب انگيز، شايد هم نحوست بار آن. ”
بيشتر اوقاتي كه از كلمات براي بيان افكار دروني و انديشه هايم كمك مي گيرم نتيجه مضحك از آب در مي آيد. چرا كه بي وقفه مي خواهم خودم را فرياد بزنم خودم را بيان كنم و در معرض قضاوت ديگران قرار دهم. چرا كه ناخودآگاه بدنبال يافتن مخاطبيني هستم كه آنها را در احساس خودم شريك كنم. مي خواهم متني كه نوشته ام هوشمندانه و زيبا بنظر برسد، از فصاحت نصيبي برده باشد و مرا در برابر خوانندگان فرضي شرمنده نكند. از آنجا كه خدايگان فلسفه، هنر و ادب آثاري بغايت شگفت انگيز به بشريت عرضه كرده اند، حاصل تلاش من به سرسره بازي بچه گربه اي روي يخ شبيه است. تلاش مذبوحانه براي بيان كردن اين خودم بي معني و ارائه تصويري درخشان از افكار تكراري، تجربيات اجباري و گذر يكنواخت زندگي اين خودم، بيشتر وقتها مرا از نوشتن منصرف مي كند بدين ترتيب مي توانم با ننوشتن حداقل با خودم رو راست باشم.

خلاصه اينكه خوانندگان عزيزي كه لطف مي كنيد اين نوشته ها را مي خوانيد زياد آنها را جدي نگيريد چون نه هوشمندانه اند، نه زيبا، نه در برگيرنده مفهومي بكر و هنرمندانه بلكه فقط تلاشهاي يك ذهن ناقص و عليلند جهت روشن كردن بخشهاي گنگ و نامفهوم يك دنياي بغايت چرند براي خود.